ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
Jane McAdam AO, လၢအမ့ၢ် သရၣ်မုၣ်ဒိၣ်စိလၢသဲစးဂ့ၢ်ဝီတဂၤဒီး မ့ၢ်စ့ၢ်ကီး ပှၤပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤတၢ်အခိၣ်လၢအဒုးအိၣ်ထီၣ် Kaldor Centre for International Refugee Law ဖဲ University of New South Wales Sydney စံးဝဲဒၣ်, “ပတြီၤဆိသဲစးအံၤ မ့ၢ်တၢ်လၢ အဒူၣ်ချၢအသးစီဖ့ကလ့ဒီး တၢ်လၢပထံၣ်ဘၣ်အီၤ အပူၤကွံာ်စှၤကိးနၣ်ရံၣ်အခါ ဖဲပှၤနုာ်ကီၢ်ဂ့ၢ်ဝီကိတိာ် တူၣ်လိာ်မုာ်ဝဲဒၣ် Iran ပိာ်မုၣ်ဖျၢၣ်ထူကရူၢ် အကရူၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တကပၤန့ၣ်တဲဝဲဒၣ်လၢ, "သုကန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဒီသဒၢဖဲအံၤ. အီစထြ့လယါကီၢ်ကပာ်သုပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲး. တူၢ်လိာ်မုာ်ဘၣ်သုန့ၣ်လီၤ." ဒီးအတဲဝဲဒ်အံၤဝံၤန့ၣ် ဃၣ်ကဒါအသးဒီး ဆှၢနုာ်လီၤဝဲ ပတြီၤဆိသဲစးတခါဖဲဘျီၣ်ဒိၣ်အပူၤ, လၢအတၢ်ပညိၣ်န့ၣ် ကတြီတံာ်ဝဲ ကရူၢ်အံၤ အတၢ်ဟဲနုာ်လီၤဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤ လၢအခီၣ်ထံးလံၤလံၤန့ၣ်လီၤ.”
ဖဲကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် အတၢ်ဆှၢနုာ်လီၤ ပတြီၤဆိ သဲးစးအသီအံၤ အတၢ်ပညိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဒ်သိး အကတြီဝဲပှၤကညီတနီၤနီၤ အတၢ်ဟဲနုာ်လီၤဆူအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ.
ဖဲတၢ်ဆှၢနုာ်အံၤ အတၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ်အဖီလာ်န့ၣ်, ထံလီၢ်ကီၢ်ပူၤဂ့ၢ်ဝီကိတိာ် အကထုးထီၣ်ဝဲဒၣ် "arrival control determination" — တၢ်ဖီၣ်ဂၢၢ်တၢ်ဟဲတုာ်လီၤအတၢ်ဆၢတဲာ် မ့တမ့ၢ် ပှၤကညီလၢ အဟဲန့ၢ်လၢ ထံကီၢ်လၢတၢ်ပာ်ပနီၣ်ဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်, စိာ်ဒီးလံာ်ခီကီၢ်တစိၢ်တလီၢ်န့ၣ် တၢ်ကတြီကွံာ် အတၢ်ဟဲနုာ်လီၤဆူထံကီၢ်အံၤအပူၤ ထီၣ်ဘးတုၤလၢ ဃုလါန့ၣ်လီၤ.
ဖဲတချုးတၢ်ဆှၢနုာ်လီၤအီၤဒ်ဘၣ်န့ၣ်, ထံလီၢ်ကီၢ်ပူၤဂ့ၢ်ဝီကိတိာ် Tony Burke ဟ့ၣ်လီၤဝဲ ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤလံာ်အုၣ်သးဆူ Iran ပိာ်မုၣ် ပှၤလိာ်ကွဲဖျၢၣ်ထူသ့ၣ်တဖၣ် လၢအဟဲလိၣ်ကွဲ တၢ်လိာ်ကွဲပြၢ Asian Women's Cup ဖျၢၣ်ထူတၢ်လိာ်ကွဲပြၢဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤန့ၣ်လီၤ.
ဖဲ Mr Burke ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤလၢ ဖျၢၣ်ထူပိာ်မုၣ်ကရူၢ်အံၤ ဃ့လီၢ်အိၣ်ကဒုဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤ ဟဲအါထီၣ်ခံဂၤဝံၤအလီၢ်ခံ တၢ်ဃ့လီၢ်အိၣ်ကဒုအနီၣ်ဂံၢ်န့ၣ်ဟဲအါထီၣ်ဝဲတုၤလၢ နွံဂၤန့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ အဝဲတဲတၢ်အံၤဝံၤအလီၢ်ခံ စှၤကိးနၣ်ရံၣ်န့ၣ်, ပိာ်မုၣ်တဂၤ ဆီတလဲကွံာ် အတၢ်ဆိကမိၣ်ဒီး လၢအကက့ၤဆူအဟံၣ်အထံအကီၢ်အဂီၢ် ဆဲးကျိးလိာ်သးဒီး Iran ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ပှၤအီစထြ့လယါလၢအမၤလၤကပီၤတၢ်အံၤအိၣ်အါမး. အခဲအံၤန့ၣ် ပိာ်မုၣ်နွံဂၤလၢအမ့ၢ်ပှၤဖဲ Iran ဖျၢၣ်ထူကရူၢ်အပူၤ ဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲ တစိၢ်တလီၢ် ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်မၤစၢၤ အလံာ်ခီကီၢ် လၢကအိၣ်တ့ၢ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ပဒိၣ်မၤဝဲတၢ်လၢအဘၣ် လၢအမၤပူၤဖျဲးပှၤပိာ်မုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤလၢတၢ်သံအပူၤန့ၣ်လီၤ. တကတီၢ်ဃီန့ၣ်, ဖဲတနံၤအံၤ (လါမးရှၤ ၁၂သီ မုၢ်လွံၢ်နံၤ) န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ကျဲးစၢးလၢကပာ်လီၤဝဲ သဲစးတၢ်ဘျၢတခါ ဒ်သိးတၢ်သကဲးပဝးလၢအလံၣ်တၢ်လီတၢ်တကလုာ် လၢအမ့ၢ် ကးတံာ်လီၤကွံာ်ဝဲတြဲာ်လၢ ပှၤ Iran ဖိအဂုၤအဂၤခဲလၢာ်, လၢအအိၣ်ပာ်လံဒီး လံခီကီၢ်လၢ ကဟဲဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ဟဲနုာ်လီၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဒ်သိး Trump အတၢ်တြီလံာ်ခီကီၢ်တခါအသိး, မ့ၢ်ဝဲတၢ်ကွၢ်တလီၤ တၢ်ပဲာ်ဖးနီၤဖးတၢ်အဒူၣ်အဆၢ, ဘၣ်ဃးဝဲဒီး တၢ်လၢပှဲၤထီၣ်ဘးတအိၣ်ဒီး တၢ်ကဲခိၣ်နၢ်အတၢ်သကဲးပဝးလၢ အတလီၤနာ်ဘၣ်တခါန့ၣ်လီၤ.”
အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ် Kon Karapanadiotidis OAM, လၢအမ့ၢ် Asylum Seeker Resource Centre (ASRC) — ပှၤဃ့လီၢ်အိၣ်ကဒုဂံၢ်ထံးဝဲၤလီၢ် အကရၢခိၣ်ကျၢၢ်တဂၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ်ဒီး ကီၢ်စၢဖှိၣ်အမဲရကၤန့ၣ် ဆှၢဝဲဒၣ်အဝဲသ့ၣ်အသုးဆူ မုၢ်ထီၣ်ခၢၣ်သး လၢအတဲဝဲလၢ ပှၤ Iran ဖိ အတၢ်ထူၣ်ဖျဲးအဂီၢ်, ဒီးတကတီၢ်ဃီ တခီန့ၣ် အဝဲသ့ၣ် ကးတံာ်လီၤကွံာ် တြဲာ် လၢပှၤဃ့တၢ်ပူၤဖျဲးဖဲအံၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် — လၢအမ့ၢ်ပှၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ အဒိးန့ၢ်ဘၣ် လံာ်ခီကီၢ်လံန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်လၢ အဝဲ (ကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ် အဲးသနံး အဲလ်ဘနံးဆံး) မၤအီၤအံၤ — မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဆၢၣ်ထၢၣ်အိၣ်ဃူသကိးဒီး ကီၢ်အမဲရကၤဒီး အံးစရ့ သုးအတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ လၢအတဖိးသဲစးတၢ်ဘျၢဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, အတအိၣ်ဆၢထၢၣ်န့ၢ်တၢ်လၢ ပှၤ Iran ဖိအဂီၢ်နီတမံၤဘၣ်. ထဲပှၤနွံဂၤဧိၤအဂီၢ်လီၤန့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်လၢတၢ်ပှဲၤဘၣ်. ဝံသးစူၤလီၤ, နတန့ၢ်ဘၣ် ပတၢ်ဆီၣ်ထွဲဘၣ်. နာ်သက့ တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်နီၣ်ကီၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်မၤအီၤန့ၣ်လီၤ. လီၤဂာ်ဒ်သိးလၢအတဲဝဲ, “အိ—မ့ၢ်တၢ်လၢအဂ့ၤဒိၣ်မး, ပအိၣ်ဒီးတၢ်ဒိသူၣ်ဒိၣ်သးထဲထဲလဲၣ်န့ၣ် နကွၢ်ကွၢ်.” အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ပၣ်တံၣ်တဖုလၢ အလဲၤအသးဆူ စုထွဲသနူ အါန့ၢ်လၢ လ့ၢ်ဘရၢၢ် ပၣ်တံၣ် မၤအီၤဒံးန့ၣ်လီၤ. အပူၤကွံာ် ခံနံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ် ဆၢတဲာ်ပာ်လီၤ သဲစးတၢ်ဘျၢအဆူၣ်အကိၤကတၢၢ်ဖဲအီစထြ့လယါတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤအပူၤ လွံၢ်ခါန့ၣ်လီၤ. ဒီးမ့မ့ၢ်တၢ်တခါအံၤန့ၣ်, မ့ၢ်တၢ်လၢ တၢ်တနၢ်ဟူဘၣ်အီၤဒ်ဘၣ်. ဖဲပှၤအီစထြ့လယါဖိတၢ်ဆီလီၤအပူၤန့ၣ် တၢ်ဒ်အံၤ ယတနၢ်ဟူဘၣ်အီၤနီတဘျီဘၣ်.
ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ်ဒီး ပှၤထီဒါတၢ်ကရၢပာ်ဖှိၣ်ခံဖုလၢၤ ပာ်ဖျါထီၣ် အတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီဒီး မုၢ်ထီၣ်ခၢၣ်သးတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အံၤ လၢအကဒုးအါထီၣ် ပှၤဟဲတုၤဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤသ့ၣ်တဖၣ် ကဃ့လီၢ်အိၣ်ကဒုန့ၣ်လီၤ.
တၢ်တြီတံာ်လၢ အကယံၤတုၤဝဲဒၣ် ဃုလါအံၤ, ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး ပှၤလၢအဒိးန့ၢ်ဘၣ်လံလံာ်ခီကီၢ်အံၤ အဂၤ ၆၁,ဝဝဝ လၢအအိၣ်ဖဲဟီၣ်ကဝီၤအံၤအပူၤသ့ဝဲဒၣ် လၢအမ့ၢ် ဖဲအံးစရ့န့ၣ် အဂၤ ၁၁,ဝဝဝ, ဒီး ဖဲ Lebanon န့ၣ်အါန့ၢ်အဂၤတကထိ ဒီး ဖဲ Iran န့ၣ်အိၣ်ဝဲအဂၤ နွံကထိန့ၣ်လီၤ.
Mr Karapanadiotidis တဲဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲ အီစထြ့လယါကီၢ် အကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ်လီၢ်လံၤသ့ၣ်တဖၣ် လၢအဟ့ၣ်လီၤ တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ ဖဲပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ တၢ်တတၢၤတနါ ဟဲကဲထီၣ်အခါန့ၣ်လီၤ.
“ဖဲ Taliban နုာ်လီၤဟံးန့ၢ် Afghanistan အခါဒၣ်လဲာ် (Scott) Morrison မၤအီၤဒံးအံၤအိၣ်ဝဲဒၣ်အသိးဖဲ Syria တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲ အိၣ်ထီၣ်အခါ (Tony) Abbott မၤဝဲဒ်အံၤစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. ဒ်န့ၢ်အသိးလီၤဖဲ (Bob) Hawke အစိၤ တၢ်ကဲထီၣ်သးလၢပှၤသ့ၣ်ညါအီၤအါလၢအမ့ၢ် (Beijing) Tiananmen Square တၢ်ဂ့ၢ် ဒီး ဘံယၢၢ်နါတၢ်ဒုးဖးဒိၣ် (Malcolm) Fraser အစိၤအခါစ့ၢ်ကီး အဝဲသ့ၣ်မၤအီၤဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲတယံၤဒ်ဘၣ်န့ၣ်, Iran ကီၢ်ပူၤပှၤကညီအဂၤ ၃ဝ, ဝဝဝ ဘၣ်တၢ်မၤသံကွံာ်အီၤ. ထံကီၢ်အံၤအပူၤန့ၣ် တၢ်လဲၤတ့ၢ်လီၤမ့ၣ်ပိၢ်လီၤဘှဲးလီၤသြီကွံာ်ခဲလၢာ် အခါ လၢ ပှၤ Iran သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် ပပဒိၣ်အံၤ ကးတံာ်လီၤကွံာ် တြဲၤ လၢဆူမဲာ်ညါ ဃုလါအဂီၢ်, ဒီး ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် (အတၢ်ကးတံာ်လီၤအံၤ) ကပၣ်ဃုာ်စ့ၢ်ကီးဒီး ပှၤကညီဖဲ Lebanon ဒီး Palestine သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
အဝဲစံးဝဲဒၣ် အဲလ်ဘနံးဆံး ပဒိၣ် အတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ် ဆှၢဝဲတၢ်ကစီၣ်လၢ အဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်တံာ်တာ် လၢအဘၣ်ဃးဒီး မတၤတဂၤလၢ အကြၢးဘၣ်ကၢကီၣ်လၢ တၢ်ဒီသဒၢအဂီၢ် ဒီး မတၤတဂၤ တကြၢးဒိးန့ၢ် တၢ်ဒီသဒၢန့ၣ်လီၤ.
Greens ပၣ်တံၣ်ကရၢခိၣ် Larissa Waters စံးဝဲဒၣ် သနူအံၤမ့ၢ်ဝဲတၢ်ပာ်မၤသးတခါန့ၣ်လီၤ.
“အခဲအံၤ လၢအဘၣ်ဃးဒီး ပှၤ Iran ဖိအလံာ်ခီကီၢ်တၢ်ဂ့ၢ်န့ၣ် - ကိတိာ် Burke အတၢ်တြီဃာ် လံာ်ခီကီၢ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်လၢ အအၢအသီဒီး တၢ်ဒိသူၣ်ဒိသးတအိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢကဟ့ၣ်လီၤမၤစၢၤ ပိာ်မုၣ်သးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး ကးတံာ်လီၤကွံာ်တြဲၤလၢ ပှၤအကထိအကလးအါမးသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်သကဲးပဝးလၢအရၢၢ်အစၢၢ်တခါန့ၣ်လီၤ.”
တကတီၢ်ဃီန့ၣ် ပှၤထီတၢ်ကရၢစၢဖှိၣ်န့ၣ် စံးဝဲဒၣ် လၢဂံၢ်ခီၣ်ထံး တၢ်သိၣ်တၢ်သီအဖီခိၣ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ် ဆီၣ်ထွဲဝဲ သဲစးအံၤန့ၣ်လီၤ.
ASRC ကရၢခိၣ်ကျၢၢ်တဲဘၣ်ဝဲ SBS တၢ်ကစီၣ်သန့လၢ ဘၣ်ဃးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဒီး ပၣ်တံၣ်ခံဖုလၢၤအတၢ်ရ့လိာ်န့ၣ်လီၤ.
“ဘၣ်ဃးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤ Zali Steggall အတၢ်ကတိၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအစိကမီၤဆူၣ်မးန့ၣ် နထံၣ်ဘၣ်အီၤလံ. ဘၣ်ဃးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤ Greens အတၢ်ကတိၤသ့ၣ်တဖၣ် အစိကမီၤဆူၣ်မးန့ၣ် နထံၣ်ဘၣ်အီၤ, လၢကမၤကဲထီၣ်ဆိတၢ်အံၤအဂီၢ် တၢ်တီခိၣ်ရိၤမဲ အတၢ်လီၤတူာ်လီၤကာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဘျီၣ်ဒိၣ်ခၢၣ်စးအဂုၤအဂၤဒီး ခၢၣ်စးသဘျ့သ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်အီၤအိၣ်ဝဲ. မ့ၢ်တၢ်လီၤသးအုးတခါလၢ, အခဲအံၤန့ၣ်, ပှၤထီဒါတၢ် ကရၢပာ်ဖှိၣ်န့ၣ် အတဆီၣ်ထွဲတၢ်ဂ့ၢ်မိၢ်ပှၢ်အံၤဘၣ်. ကတီၢ်ဖဲ ပလိၣ်ဘၣ် ခိၣ်နၢ်လၢ အခီၣ်တဃာ်ဟဲန့ၢ်လၢ တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်လၢအကြၢးအဘၣ်အခါ, လၢလ့ၢ်ဘၢၣ်ဒီး ပှၤထီဒါတၢ်ကရၢ ခံဖုလၢၤအအိၣ်န့ၣ် ပန့ၢ်ဘၣ်ဝဲတၢ်လၢအခိၣ်ခံကဒါအသးဒီး ပတၢ်လိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ပကဘၣ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီး ပှၤဘၣ်ကီဘၣ်ခဲဒီး ပှၤသုးလီၢ်သုးကျဲ အတၢ်ဂ့ၢ်ကီသ့ၣ်တဖၣ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ပျဲဝဲ One Nation ကရၢ အတၢ်ပာ်ဖျါထီၣ် အတၢ်ထံၣ်တၢ်ပာ်သးန့ၣ်လီၤ.”
ဖဲဘျီၣ်ဒိၣ်တၢ်သမံသမိးအပူၤန့ၣ် Clare Sharp, လၢအမ့ၢ် ထံလီၢ်ကီၢ်ပူၤဂ့ၢ်ဝီဝဲၤကျိၤ ပှၤနုာ်ကီၢ်ဂ့ၢ်ဝီအခိၣ်စံးဝဲဒၣ်, ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် တူၢ်ဘၣ်လၢ အလိၣ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်ကပာ်လီၤကတီၤဆိသဲစးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ပှၤစိာ်လံာ်ခီကီၢ်တဂၤစုာ်စုာ် လၢအဟဲနုာ်လီၤဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤဒီး လံာ်ခီကီၢ်တစိၢ်တလီၢ်န့ၣ် အကဘၣ် ဒုးနဲၣ်ဖျါထီၣ်ပှၤတၢ်သးမံလၢ အဝဲသ့ၣ်အတၢ်ပညိၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲလၢတၢ်တစိၢ်တလီၢ်အဂီၢ် တီတီလိၤလိၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲအဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဖဲကီၢ်ချၢအံၤအခါန့ၣ် ပစိကမီၤအိၣ်လၢ ကက့ၤကွၢ်ကဒါအဝဲသ့ၣ်တဂၤစုာ်စုာ် အဂ့ၢ်အကျိၤ, ပမ့ၢ်ထံၣ်ဘၣ်လၢ လံာ်ခီကီၢ်တၢ်အိၣ်သးအံၤ တအိၣ်ဒီးတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢ တၢ်လီၤသူၣ်မံသးမံဘၣ်န့ၣ်, ပထုးသံကွံာ်လံာ်ခီကီၢ်အံၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့န့ၣ်, အလီၢ်အိၣ်လၢ ပကဘၣ်မၤအီၤအခဲအံၤ — လၢဘၣ်လိာ်အသးဒီး သဲစးတၢ်ဘျၢ လၢတၢ်ပာ်လီၤအီၤခဲကနံၣ်အံၤ — တခါဘၣ်တခါန့ၣ်လီၤ. ဂံၢ်ထံးလၢတၢ်သူအီၤသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲအါမး. လၢပှၤကညီကရူၢ်ဖးဒိၣ်တခါအဂီၢ် ပကမၤအီၤအဆၢကတီၢ်တဘျီဃီန့ၣ် ပမၤအီၤတသ့ဘၣ်.”
ထံလီၢ်ကီၢ်ပူၤဂ့ၢ်ဝီကိတိာ်, Tony Burke စံးဝဲဒၣ် အဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဒီး တၢ်စိတၢ်ကမီၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ ကထုးသံကွံာ် လံာ်ခီကီၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“ဖဲနဃ့ထီၣ်လံာ်ခီကီၢ်တခါ နကီၢ်ပူၤန့ၣ်တၢ်ဒုးတၢ်ယာ်တအိၣ်ဘၣ် နာ်သက့ ဖဲန့ၣ်အလီၢ်ခံ တၢ်ဒုးတၢ်ယာ်ကဲထီၣ်ဒီးနထံကီၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဒုးတၢ်ယာ်အဟီၣ်ကဝီၤ, အမ့မ့ၢ်ဒ်အံၤန့ၣ် လၢတၢ်ကဲထီၣ်သးအဖၢမုၢ်တၢ်အိၣ်သးအဖီခိၣ်, ပထုးထီၣ်ဟ့ၣ်လီၤ လံာ်ခီကီၢ်တသ့ဘၣ်အိၣ်ဝဲ, ပအိၣ်ဒီးတၢ်စိတၢ်ကမီၤလၢ ပကထုးသံကွံာ်အီၤတဘျီဃီန့ၢ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. နာ်သက့ ပကဘၣ်မၤဝဲဒၣ်အီၤ လၢပှၤနီၣ်တဂၤစုာ်စုာ်ဒၣ်ဝဲဒီး အတမ့ၢ်တၢ်တခါလၢ ပမၤအီၤတသ့ဘၣ် တမ့ၢ်ဘၣ်. ယအဲၣ်ဒိးဝဲဒၣ်တၢ်ဆၢတဲာ်လၢအဘၣ်ဃး, မတၤတဂၤလၢအဟဲဖဲအံၤလၢအကအိၣ်လီၤစိၤ လၢအီစထြ့လယါပဒိၣ်ဆၢတဲာ်ပာ်လီၤအီၤလိၤလိၤတီတီ, အတမ့ၢ်လၢ တၢ်ကဲထီၣ်ဖုးအသးတခါခါ ဒီးပှၤလၢအဟဲဟးလိာ်ကွဲကသုၣ်ကသီအဂီၢ်ဘၣ်, ဒီး လၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ် တၢ်မၤတၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ထီၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.”
အဝဲစံးဝဲဒၣ်, ခီဖျိလၢ တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အဃိ လံာ်ပတံထီၣ်အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးလၢ အဝဲသ့ၣ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် ကဆီတလဲအသးန့ၣ်လီၤ.
“ဖဲလၢပအိၣ်ဒီးတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အခါအံၤ, ပှၤဟဲဟးလိာ်ကွဲအလံာ်ခီကီၢ်ဖဲလဲၣ်တခါ အရ့ဒိၣ်လဲၣ်န့ၣ် ပကဘၣ်ထံကွၢ်စီၤကွၢ်ဝဲအီၤန့ၣ်လီၤ. အဃိ, လၢတၢ်နီၣ်ကီၢ်န့ၣ် ပှၤဟဲန့ၢ်လၢ Iran သ့ၣ်တဖၣ် အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွး အိၣ်စှၤပာ်ဝဲဒၣ်လၢညါလံၤလံၤလံန့ၣ်, မ့ၢ်ဝဲနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးဖးဒိၣ်တခါလၢ အတဆီတလဲအသးဒ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”
Mr Karapanadiotidis စံးဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် မၤန့ၢ်လံဝဲတၢ်မၤလိ လၢအပူၤကွံာ် တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အခါလံန့ၣ်လီၤ.
“ယဆိကမိၣ်န့ၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် ကြၢးမၤလိန့ၢ်တ့ၢ်ဘၣ်ဝဲတၢ်လၢ Iraq ဒီး Afghanistan အအိၣ်လံ. အီစထြ့လယါကီၢ် အိၣ်ဒီးမူဒါလၢ အကဟ့ၣ်လီၤ တၢ်ပူၤဖျဲးအလီၢ် ဒီးပှၤဟဲန့ၢ်လၢ Iran ကီၢ်. ဖဲထံကီၢ်အံၤအပူၤန့ၣ် ပှၤ Iran ဖိလၢအအိၣ်ဒီး အီစထြ့လယါထံဖိကီၢ်ဖိန့ၣ်အိၣ်ဝဲအဂၤ ၉၅,ဝဝဝ. တၢ်အိၣ်သးအခဲအံၤန့ၣ်, လၢကပှၤအီစထြ့လယါထံဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် ကသုးပူၤဖျဲးကွံာ်အဝဲသ့ၣ် အဟံၣ်ဖိဃီဖိ လၢတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အပူၤတဘျီဃီကသ့အဂီၢ် ပဒိၣ်ပာ်လီၤဃာ် ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူ လံာ်ခီကီၢ်တအိၣ်ဘၣ်.”
Professor McAdam တဲဘၣ်ဝဲ SBS လၢ တၢ်ပာ်လီၤကျိၤကျဲ တၢ်ဖံးတၢ်မၤတကွီၣ်ဒိလၢအကြၢးအဘၣ်အတီအလိၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအရ့ဒိၣ်တခါန့ၣ်လီၤ.
“ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ဃ့ထီၣ်တၢ်ဒီသဒၢအိၣ်ဆိးဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအဂီၢ်န့ၣ် ပှၤဟဲန့ၢ်လၢ Afghanistan, Ukraine, Gaza, Sudan, သ့ၣ်တဖၣ် န့ၣ် အိၣ်ဒီး တၢ်လဲၤခီဖျိလၢအလီၤဆီလိာ်အသးဒိၣ်မး. တၢ်လၢပလိၣ်ဘၣ်အီၤသပှၢ်ကတၢၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်လၢ တၢ်ဆိကမိၣ်ဖးတယးအီၤသ့, တၢ်ပာ်လီၤပာ်အကျိၤအကျဲ, တၢ်မၤတကွီၣ်ဒိသ့ၣ်တဖၣ်လၢအပှဲၤဒီးတၢ်လၢအကြၢးအဘၣ်တီတီလိၤလိၤ, တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အသီမ့ၢ်ဟဲအိၣ်ထီၣ်တခါခါလံန့ၣ် တမ့ၢ်လၢနကဖုဝ့ၤ ဖုဝီၤအီၤ ဆူကျိၤကျဲတခါဝံၤတခါအအိၣ်ဘၣ်.”
အဝဲစံးဝဲဒၣ် တဘျီလၢ်လၢ်ဖဲ ဂ့ၢ်ဂီအူ တၢ်အိၣ်သး မ့ၢ်အိၣ်ထီၣ်ဒီး ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ်အံၤ အတၢ်ဆိကမိၣ်ဆိကမးသ့ၣ်တဖၣ် လဲၤဒ့ခံလီၤကဒါဆူ တၢ်ဆိကမိၣ်အဂၤတခါန့ၣ်လီၤ.
“လၢအသီခါ တၢ်ပာ်လီၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤအတကွီၣ်ဒိမ့ၢ်အိၣ်ပာ်စၢၤန့ၣ်, တၢ်ဂဲၤလိာ်အီၤဒ်သိးထံရူၢ်ကီၢ်သဲးဂ့ၢ်ဝီတခါအသိးန့ၣ်ကအိၣ်စှၤဝဲဒၣ်ဒီး တၢ်ဆိမိၣ်ရဲၣ်ကျဲၤဘၣ်အီၤကညီဒိၣ်ဝဲဒၣ်လၢပဒိၣ်အဂီၢ် မ့ၢ်လၢတၢ်ဖံးတၢ်မၤတကွီၣ်ဒိအံၤ ဖဲအလီၢ်မ့ၢ်အိၣ်အခါ တၢ်မၤမူထီၣ်ဂဲၤထီၣ်အီၤဘၣ်အီၤညီအဃိန့ၣ်လီၤ. ဒီးတၢ်လၢပဟ့ၣ်ကူၣ်အီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, ပကအိၣ်ဝဲဒၣ်ဒီး တၢ်ဖံးတၢ်မၤရဲၣ်ကျဲၤ လၢတၢ်မၤမူထီၣ်ဂဲၤထီၣ်အီၤသ့ မၤအီၤသ့လၢအဖိသဲစးတၢ်ဘျၢန့ၣ်လီၤ. လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးအီၤဒီး ပှၤလၢအပၣ်ဃုာ်ဘၣ်ထွဲသ့ၣ်တဖၣ်, ပှၤတဝၢလၢအတၢ်ဒိဘၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်ကဲထီၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်, ပှၤတဝၢလၢအသုးအိၣ်ဖဲထံချၢကီၢ်ချၢသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး မ့ၢ်ဝံၤန့ၣ် ကအိၣ်ဝဲဒၣ်ဒီး လံာ်ခီကီၢ် ကျဲခီအကျိၤအကျဲ လၢအပာ်ပနီၣ်တၢ်အိၣ်သးအကံၢ်အစီဒ်သိးပှၤကိးဂၤဒဲးတဘၣ်ဟးထီၣ်ကွံာ်ဖဲကီၢ်ပူၤဘၣ်, နာ်သက့ အကအိၣ်ဒီး တၢ်ပာ်ပနီၣ်အကံၢ်အစီမူးမူးနီၣ်နီၣ် လၢအပှဲၤဒီး တၢ်ဘၣ်ဘျီးဘၣ်ဒါ ဒီး ကြၢးဝဲဘၣ်ဝဲတီတီလိၤလိၤ လၢတၢ်ကဟ့ၣ်လီၤ တၢ်ဒီသဒၢလၢပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
အဝဲဆဲးတဲပၠးဝဲဒၣ်, တၢ်အိၣ်သးတနီၤနီၤန့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီး ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ အတၢ်သုးပူၤဖျဲးကွံာ် လၢတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အပူၤသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.
“အခဲအံၤပှၤလၢအအိၣ်ဖဲအံၤ လၢအမ့ၢ် ပှၤ Iran ဖိတဂၤ, အဘၣ်က့ၤဟံၣ်န့ၣ်အပျံၤတၢ်, အဝဲသ့ၣ်န့ၣ်ပတံထီၣ်တၢ်လၢအဃ့ထီၣ်ဝဲတၢ်ဒီသဒၢ. တအမ့ၢ်လၢအဃ့ထီၣ်ဝဲကိးဂၤဒဲးဘၣ်. ပထံၣ်ဘၣ်တ့ၢ်တၢ်အံၤဖဲတၢ်မၤအသးဒီး ပှၤလိာ်ကွဲဖျၢၣ်ထူကရူၢ်အံၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤတနီၤနီၤန့ၣ်အဲၣ်ဒိးအိၣ်တ့ၢ်, တနီၤနီၤတခီအဲၣ်ဒိးက့ၤဟံၣ်. အဃိ တၢတခါန့ၣ်, နကတဲလၢ, ပှၤလၢအဟးထီၣ်ဖဲ Iran တဂၤလၢ်လၢ် အဲၣ်ဒိးဃ့ကဲထီၣ်ပှၤဘၣ်ကီဘၣ်ခဲ မ့တမ့ၢ် အဲၣ်ဒိးဃ့လီၢ်အိၣ်ကဒုဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤလီၤန့ၣ်, အတဘၣ်ဘၣ်. ဒီးခံမံၤတမံၤန့ၣ်, ဖဲသပတြီၤဆိသဲစးအံၤအပူၤန့ၣ်, ဘၣ်ဃးဒီး ပှၤလၢအအိၣ်ဒီး ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ မ့တမ့ၢ် ပှၤဘၣ်ကီဘၣ်ခဲလံာ်ခီကီၢ်န့ၣ် တၢ်နီၤဖးလီၤဆီအီၤအိၣ်ပာ်စၢၤလံန့ၣ်လီၤ.”
အီစထြ့လယါကီၢ်ပှၤဘၣ်ကီဘၣ်ခဲဂ့ၢ်ဝီကီၣ်ကးကရၢ —Refugee Council of Australia ပှၤပၢဆှၢတၢ်ခိၣ်သဃဲၤ, Paul Power စံးဝဲဒၣ်, တၢ်ဆှၢနုာ်သဲစးအံၤ မ့ၢ်တၢ်မၤဟးဂီၤ အီစထြ့လယါကီၢ် အတၢ်အၢၣ်လီၤ ဒီး Refugee Convention — ပှၤဘၣ်ကီဘၣ်ခဲဂ့ၢ်ဝီခဝ့ရှၢၣ်အတၢ်သိၣ်တၢ်သီမိၢ်ပှၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
