အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ လၢတၢ်ဃုသ့ၣ်ညါတၢ်အဂီၢ် မ့ၢ်ထံကီၢ်ဖးလဲၢ်တဘ့ၣ်လၢ အအိၣ်ဒီးတၢ်လီၤဆီအကလုာ်အါမး နာ်သက့ ခိခိၣ်ဒူသဝီဒီး တၢ်လီၢ်လၢအစီၤစုၤယံၤသ့ၣ်တဖၣ်အတၢ်အိၣ်သးန့ၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် ကအိၣ်ဃုာ်ဝဲဒီး တၢ်လၢနတထံၣ်ဘၣ်အီၤဖဲခူဒိၣ်ဝ့ၢ်ထီသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. နကထံၣ်ဘၣ်တၢ်မနုၤလဲၣ်ဒီး ကဘၣ်အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤပာ်စၢၤနသးဒ်လဲၣ်အဂီၢ် နမ့ၢ်သ့ၣ်ညါဆိပာ်စၢၤအီၤန့ၣ် ကဲထီၣ်တၢ်မၤစၢၤလၢ နကလဲၤဘၣ်တၢ်ပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲး ဒီးတၢ်နာ်န့ၢ်လီၤနီၣ်ကစၢ်အသးန့ၣ်လီၤ.
Key Points
- တချုးနဟးထီၣ်ဒ်ဘၣ်န့ၣ် မၤလီၤတံၢ်လၢ နသိလ့ၣ်န့ၣ်လဲၤတၢ်ဖဲကျဲခိၣ်န့ၢ်မူးမူးနီၣ်နီၣ်, နအိၣ်ဒီးတၢ်ပီးတၢ်လီလၢတၢ်ပူၤဖျဲးအဂီၢ် ဒီး တၢ်အီၣ်တၢ်အီသ့ၣ်တဖၣ်.
- ကျဲဒီးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်ဆီတလဲအသးချံမး. တချုးနလဲၤတၢ်ဒံးဘၣ်ဒီး ဖဲနလဲၤတၢ်အဖၢမုၢ်န့ၣ် နုာ်လီၤသမံသမိးဆဲးကွၢ် ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ အတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး တဘၣ်လဲၤနီနုာ်လီၤနသိလ့ၣ်ဖဲထံလုၢ်ဘၢတၢ်အပူၤနီတဘျီတဂ့ၤ.
- လၢတၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ်န့ၣ် နီဘၣ်နသိလ့ၣ်လၢပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးဂ့ၤဂ့ၤ, ဟံးန့ၢ်တၢ်အိၣ်ဘှံးအိၣ်သါထီဘိဒီး မ့ၢ်အဲၣ်ဒိးထီၣ်တလၢကွံာ် သိလ့ၣ်အဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မၤအီၤထဲဒၣ်ဖဲလၢ အဖိးသဲစးတၢ်ဘျၢဒီး အိၣ်ပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးဂ့ၤဂ့ၤအခါ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
ကျဲမုၢ်ခိၣ်တၢ်လဲၤတဘျီအဂီၢ်ကဘၣ်အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤသးဒ်လဲၣ်
ခိခိၣ်ဒူသဝီဒီးတၢ်လီၢ်စီၤစုၤယံၤကျဲမုၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ် ယကဘၣ်နီသိလ့ၣ်ပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးဒ်လဲၣ်
ယမၤန့ၢ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤဘၣ်ဃးကျဲဒီးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်သ့ဒ်လဲၣ်
ကျဲဒီးတၢ်အိၣ်ဘှံးဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ်ယနီၤလီၤသူအီၤပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးသ့ဒ်လဲၣ်
ကျဲမုၢ်ခိၣ်တၢ်လဲၤတဘျီအဂီၢ်ကဘၣ်အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤသးဒ်လဲၣ်
နမ့ၢ်အိၣ်ဒီးတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤလၢ နကလဲၤတၢ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ် ခိခိၣ်ဒူသဝီဒီး တၢ်လီၢ်လၢအအိၣ်စီၤစုၤသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ် တၢ်အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤဆိပာ်စၢၤနသးန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအရ့ဒိၣ်တခါန့ၣ်လီၤ.
အီစထြ့လယါကီၢ်မုၢ်နုာ်—Royal Automobile Club မ့တမ့ၢ် RAC WA ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ Rhys Heron စံးဝဲဒၣ် တချုးလၢနဟးထီၣ်ဒ်ဘၣ်အခါ, သမံသမိးကွၢ် ကျဲလၢနကလဲၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ်အတၢ်အိၣ်သး ဒီး တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲလၢနကလဲၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ် မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်သး ဒီး မၤလီၤတံၢ်လၢ နသိလ့ၣ်န့ၣ် အိၣ်ကတီၤပာ်အသးမူးမူးနီၣ်နီၣ် လၢနတၢ်လဲၤကျဲအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“သမံသမိးဆိပာ်စၢၤ နသိလ့ၣ် အပၣ်ရံးသ့ၣ်တဖၣ်, မ့ၣ်အူသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး ခီၣ်ယီၣ်ပတုာ်—ဘြ့ၣ်ခ် သ့ၣ်တဖၣ်, သိလ့ၣ်တခိၣ်လၢ တၢ်ကွၢ်ကတဲာ်ကတီၤပာ်အီၤမူးမူးနီၣ်နီၣ်န့ၣ် ကလဲၤဘၣ်တၢ်ဖဲကျဲမုၢ်ခိၣ် ပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးဂ့ၤဂ့ၤန့ၣ်လီၤ. နမ့ၢ်လဲၤတွံၢ်ဃုာ် လ့ၣ်ဖိတီၣ်တၢ်ဖိတၢ်လံၤ မ့တမ့ၢ် တွံၢ်ဃုာ်ဒီး ကါဟံၣ်— ခါရါဘဲ (caravan) န့ၣ်, နကဘၣ်သမံသမိးကွၢ်ဆိပာ်စၢၤစ့ၢ်ကီးအလ့ၣ်ပၣ်ရံးသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီးမၤလီၤတံၢ်လၢ တၢ်ဖိတၢ်လံၤအယၢၢ်ဃၢန့ၣ်ဘၣ်လိာ်အသးဒီးအီၤမူးမူးနီၣ်နီၣ်.”
Mr Heron စံးဝဲဒၣ်, “အပူၤကွံာ်လၢညါအခါ ကျဲအဝဲန့ၣ် နမ့ၢ်လဲၤဘၣ်တ့ၢ်အီၤ နာ်သက့ ဖဲနလဲၤအီၤလၢခံကတၢၢ်တဘျီဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ် ကျဲသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အတၢ်အိၣ်သးန့ၣ် ဆီတလဲအသးသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ. ဖဲလၢနလီၤဘှံးလီၤတီၤလၢတၢ်နီသိလ့ၣ်ဖးယံၤဝံၤအလီၢ်ခံ ဒီး အိၣ်ယံၤဒီးဟံၣ်ဃီအခါ တၢ်ဟးဖျိးကျဲန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ကဲထီၣ်သးလၢအနးကတၢၢ်တခါ ဒီး တၢ်မၤအသးဒ်အံၤန့ၣ် အတမ့ၢ်ကျိၤကျဲအဂ့ၤကတၢၢ်တခါလၢ နကစးထီၣ်ဝဲနတၢ်လဲၤကျဲအံၤဘၣ်.”
ခွံစလဲဝံစိာ်တီဆှၢဒီး ကျဲမုၢ်ဖးဒိၣ်ဝဲၤကျိၤ ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ Kylee Petersen စံးစ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ်လၢ, နကြၢးလဲၤစိာ်ဃုာ် တၢ်ဖိတၢ်လံၤပီးလီဒီး တၢ်ပူၤဖျဲး ပီးလီသ့ၣ်တဖၣ်, လၢအဘၣ်လိာ်သးဒီး နတၢ်လဲၤကျဲအတၢ်အိၣ်သးန့ၣ်လီၤ.
Ms Petersen စံးဝဲဒၣ်, “ကတီၤပာ်စၢၤတၢ်အီၣ်, ထံအိ, ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူကသံၣ်ပီးလီ, မ့ၣ်ဆၣ်အပိၣ်, တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤသးတၢ်ပီးတၢ်လီသ့ၣ်တဖၣ် လၢလၢပှဲၤပှဲၤ, ဒီး နမ့ၢ်လဲၤဖဲကျဲလၢအတဒါဘျ့ပာ်အသးဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် စိာ်ဃုာ်ဒီး သိလ့ၣ်ပၣ်အပိၣ်—အစှၤကတၢၢ်ခံပၣ်.”
“အီစထြ့လယါကီၢ် ခိခိၣ်ဒူသဝီတၢ်လီၢ်လၢအစီၤစုာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲဖးလဲၢ်ဖးကွၤ, လီတဲစိပှာ်ယဲၤန့ၣ် ဒ်အလီၢ်အိၣ်အသိးန့ၣ် ကပိာ်ထွဲထီၣ်အသးကယီယီ, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ နမ့ၢ်လဲၤစိာ်ဃုာ်ဒီး စဲးထလဲး—မူဖျၢၣ်ဒိ လီတဲစိအပိၣ် မ့တမ့ၢ် ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူ ကွဲၤလ့လိၤတၢ်ဆဲးကျိး တခါခါန့ၣ် ကမ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအဂ့ၤ, နာ်သက့ တချုးလၢနသူအီၤဒ်ဘၣ်န့ၣ် မၤလီၤတံၢ်လၢ နသူအီၤသ့ သူအီၤဘၣ်မူးမူးနီၣ်နီၣ်.”
တချုးနဟးထီၣ်ဒ်ဘၣ်အခါ, တဲဒုးသ့ၣ်ပာ်ပှၤတဂၤဂၤ လၢနကလဲၤတၢ်လီၢ်ဖဲလဲၣ်, နရဲၣ်ကျဲၤပာ်လၢနလဲၤကျဲဖဲလဲၣ်တဘိလဲၣ်ဒီး နကလဲၤတုၤတၢ်လီၢ်အဝဲန့ၣ် လၢအခါဖဲလဲၣ်န့ၣ်လီၤ.
နကမၤတၢ်မနုၤလဲၣ်ဒီး ကလဲၤဆူလဲၣ်န့ၣ် နကြၢးဒုးသ့ၣ်ညါဘၣ် နဟံၣ်ဖိဃီဖိ မ့တမ့ၢ် နဘူးနတံၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, အဒိန့ၣ်, တနံၤအံၤ ယကစးထီၣ်လဲၤဖဲ တၢ်လီၢ် A အံၤ ဒီး ကလဲၤဆူ တၢ်လီၢ် B, ဒီး တၢ်ဒ့ၣ်စၢၤန့ၣ် ကြၢးယံၤဝဲဒၣ်ထဲအံၤ, လၢအမ့ၢ်တၢ်ဂ့ၢ်ဒ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.Kylee Petersen
“နမ့ၢ်သူဝဲဒၣ် တြိ— တၢ်ကျိၤ လၢအအိၣ်ဖဲ တၢ်လီၢ်လၢအစီၤစုာ်ယံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် နကြၢးဒုးသ့ၣ်ညါဘၣ် လီၢ်ကဝီၤပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ်, ကီၢ်ကးကရၢမ့ၢ်ဂ့ၤ ပၢၤကီၢ်ဝဲၤကျိၤမ့ၢ်ဂ့ၤသ့ — ဒီးတၢ်အိၣ်သးမ့ၢ်ကဲထီၣ်ဘၣ်ဖုး လၢအနးကတၢၢ်တခါခါန့ၣ်, အစှၤကတၢၢ် ပှၤသ့ၣ်ညါအီၤဒီး စးထီၣ် ကွၢ်ဃုက့ၤနၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.”
ခိခိၣ်ဒူသဝီဒီးတၢ်လီၢ်စီၤစုၤယံၤကျဲမုၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အဖီခိၣ် ယကဘၣ်နီသိလ့ၣ်ပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးဒ်လဲၣ်
အီစထြ့လယါကီၢ် ခိခိၣ်ဒူသဝီပှၢ်ပူၤ ကျဲမုၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် အတၢ်အိၣ်သး အိၣ်ဝဲအကလုာ်ကလုာ် ဒီး ဒူသဝီ တဖျၢၣ်ဒီး တဖျၢၣ်, တၢ်ဆါလီၤသိကျး ဒီး ဝဲၤကျိၤတၢ်သူၣ်ထီၣ်ပီးလီအဂုၤအဂၤ သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အဘၢၣ်စၢၤ တခါဒီးတခါ အိၣ်စီၤစုာ်ယံၤလိာ်အသးဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ်န့ၣ် နကတိနိၣ်စ့ၢ်ကီး တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်, ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢတၢ်ဘုၣ်အီၤသ့ၣ်ဟးဝ့ၤဝီၤ ဒီး ကျဲလၢ အဟးဂူာ်ဟးဂီၤ ခီဖျိ ထံလုၢ်ဘၢတၢ် မ့တမ့ၢ် တၢ်တတၢၤတနါ အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကျဲလၢ တၢ်ကးတံာ်လီၤကွံာ်အီၤခီဖျိထံလုၢ်ဘၢတၢ်မ့တမ့ၢ် တၢ်လီၢ်လၢ ထံလုၢ်ဘၢအီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တဘၣ်လဲၤနီနုာ်လီၤနသိလ့ၣ် နီတဘျီတဂ့ၤ.
တၢ်အရ့ဒိၣ်ကတၢၢ် လၢနမၤအီၤသ့ လၢနနီၣ်ကစၢ်အဂီၢ်, နဟံၣ်ဖိဃီဖိအဂီၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, ကျဲမုၢ်ခိၣ်တၢ်ပူၤဖျဲးအဂ့ၢ်န့ၣ် နကဘၣ်ပာ်လီၤအီၤဖဲ စရီလၢ နကဘၣ်မၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤ လၢအဘၣ်အိၣ်ဖဲ အဖီခိၣ်ကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ်, ဖဲနကဟးထီၣ်အခါန့ၣ် တဘၣ်ကရီနသးတဂ့ၤ ဟံးန့ၢ် တၢ်အိၣ်ဘှံး ထီဘိ. တၢ်အံၤအခီပညီန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဆီတလဲ ပှၤနီသိလ့ၣ်ဖိ, ဒီး တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ နတဘၣ်နီသိလ့ၣ်ဖဲနမံခ့တလၢအခၢးဘၣ် ဒီး ကျဲးစၢးဟးဆှဲး တၢ်ဘၣ်နီသိလ့ၣ်ဖဲမုၢ်နၤခီအဆၢကတီၢ်.Rhys Heron
ဖဲနလဲၤတၢ် တၢ်လဲၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်ယံၤန့ၣ် တၢ်လီၤဘှံးလီၤတီၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီလီၤဆီတခါန့ၣ်လီၤ. ဖဲပဒိၣ်ကျဲမုၢ်ခိၣ်တၢ်ပူၤဖျဲး အတၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးအပူၤန့ၣ် ပာ်လီၤပာ်ဝဲလၢ တၢ်ကြၢးဟံးန့ၢ်တၢ်အိၣ်ဘှ့း အစှၤကတၢၢ် ခံနၣ်ရံၣ် တဘျီန့ၣ်လီၤ.
ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူတၢ်အိၣ်သးမ့ၢ်အိၣ်ထီၣ်ဒီး အလီၢ်မ့ၢ်အိၣ်လၢ နကဘၣ်အိၣ်ပတုာ်နသိလ့ၣ်ဖဲကျဲကပၤတခီ, ကျဲးစၢးဃုန့ၢ်တၢ်လီၢ်လၢအအိၣ်ဖးလဲၢ်, လၢအမ့ၢ်ဒ်သိးတၢ်ပာ်ပနီၣ် တၢ်အိၣ်ပတုာ်အလီၢ် မ့တမ့ၢ် တၢ်ပာ်ပနီၣ် တၢ်အိၣ်ဘှံးအလီၢ်တတီၤတီၤ. နာ်သက့ တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် အတမ့ၢ်တၢ်ဃုထၢလၢနမၤအီၤသ့ထီဘိဘၣ်အဃိ, တၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤမ့ၢ်တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ် ဃုထၢန့ၢ်တၢ်လီၢ်လၢ တၢ်ကွၢ်အီၤဖျါဂ့ၤ, ကျဲလၢအလိၤ, တဘၣ်အိၣ်ပတုာ်ဖဲတၢ်လီၢ်လၢအအိၣ်ဒီး ကျဲက့ၣ်ကျီၤတဂ့ၤ, ဒီး မၤလီၤတံၢ်လၢ နအိးထီၣ်ဝဲဒၣ် နသိလ့ၣ်တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်မ့ၣ်အူသ့ၣ်တဖၣ် မူးမူးနီၣ်နီၣ်.”
ဖဲမုၢ်ဆါခီအဆၢကတီၢ် တၢ်နီသိလ့ၣ်လၢ အိးထီၣ်ပာ် မ့ၣ်အူ လၢဒ့ၣ်စၢၤဖုၣ်အဂီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်မၤစၢၤ ပှၤနီသိလ့ၣ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ် ထံၣ်နၤဖျါဂ့ၤဒိၣ်ထီၣ်န့ၣ်လီၤ. မ့မ့ၢ်မုၢ်နၤခီန့ၣ် နဘၣ်အိးထီၣ် မ့ၣ်အူလၢနကွၢ်ဆိတၢ်ဒ့ၣ်စၢၤန့ၢ်ဖးယံၤအဂီၢ် ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ နကဘၣ်မၤဖုၣ်လီၤအီၤ ဖဲလၢ နအိၣ်ဘူးထီၣ်ဒီး သိလ့ၣ်အဂၤတခိၣ် တခါန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ထီၣ်တလၢသိလ့ၣ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် နကဘၣ်မၤအီၤဖဲတၢ်အိၣ်သးလၢ အဖိးဒီးသဲစးတၢ်ဘျၢ ဒီး နအိၣ်ဖဲတၢ်ဒ့ၣ်စၢၤ လၢအကြၢးအဘၣ် ဒီး နကွၢ်တၢ်ဖျါဂ့ၤဂ့ၤ လၢအပှဲၤဒီး တၢ်ပူၤဖျဲးန့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ်န့ၣ် နကတိနိၣ်ဒီး သိလ့ၣ်ပိာ်လိာ်သးခံဖးထီသ့ၣ်တဖၣ်, လၢအညီနုၢ်မ့ၢ် သိလ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢအတွံၢ်ဃုာ်ဒီး လ့ၣ်ဖိတီၣ်တၢ်ဖိတၢ်လံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကထီၣ်တလၢကွံာ် သိလ့ၣ်ပိာ်လိာ်ခံဖးထီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် လိၣ်ဘၣ်အိၣ်ဒီး တၢ်ပလီၢ်ပဒီ ဒီး တၢ်သ့တၢ်ဘၣ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ် Western Australia တၢ်ဘုၣ်ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီး ခိခိၣ်ဒူသဝီဝံစိာ်တီဆှၢကရၢ, အကရၢခိၣ် Ben Sutherland ရှဲပၠးဝဲဒ်အံၤ,
Mr Sutherland စံးဝဲဒၣ်, “အိၣ်ဖဲအလီၢ်ခံတၢ်ဒ့ၣ်စၢၤလၢအစီၤစုာ်ဖဲအကြၢးအဘၣ်, လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးဂ့ၤဂ့ၤ....ဖဲနကထီၣ်တလၢကွံာ်အီၤအခါန့ၣ်, မၤလီၤတံၢ်လၢနထီၣ်တလၢကွံာ်အီၤန့ၢ်မူးမူးနီၣ်နီၣ်. နသိလ့ၣ်အဂံၢ်န့ၣ်တဘၣ်စၢ်လီၤဘၣ် မ့တမ့ၢ် တဘၣ်အိၣ်ကတာ်ထီဖဲသိလ့ၣ်ဖးဒိၣ်အဂံၢ်သဝံးတံၢ်ဃာ်သးအပူၤတဂ့ၤ. ဖဲနထီၣ်တလၢတၢ်အခါန့ၣ်, မၤလီၤတံၢ်လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးဂ့ၤဂ့ၤ, ကံလိမံထၢၣ်အိၣ်လၢပှဲၤလၢနကထီၣ်တလၢတၢ်အဂီၢ်, ဒီး နကဘၣ်ကွၢ်ဆိစ့ၢ်ကီး တၢ်ဒ့ၣ်စၢၤလၢနမဲာ်ညါဖးယံၤ အစှၤကတၢၢ်န့ၣ် အဒ့ၣ်စၢၤလီၤဟိ ကဘၣ်အိၣ်ဝဲ ခံကံလိမံထၢၣ်.”
“အဂၤတမံၤန့ၣ် သိလ့ၣ်လၢအကဘဲးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပထီၣ်တလၢအီၤအိၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ်အဃိ, နမ့မ့ၢ်ဘၣ်ဖုးပှၤလၢ အဘၣ်တၢ်ထီၣ်တလၢ နသိလ့ၣ်တခီန့ၣ်, မၤလီၤတံၢ်လၢ နဟ့ၣ်လီၤအဝဲသ့ၣ် ကျဲဒီး မၤကဘဲးလီၤကွံာ်အသးတစဲးဖိ ဒ်သိးအဝဲသ့ၣ်ထီၣ်တလၢဘၣ်နၤကညီဝဲအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
Mr Heron စံးစ့ၢ်ကီးဝဲလၢ, တၢ်ထီၣ်တလၢ သိလ့ၣ်လဲၤတၢ်ရဲၣ်လီၤသးဖးထီအကျိၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒိၣ်မး, လီၤဆီဒၣ်တၢ် နသိလ့ၣ်န့ၣ် နမ့ၢ်တွံၢ်ဃုာ်ဒီး ခါရါဘဲ မ့တမ့ၢ် လ့ၣ်ဖိတီၣ်တၢ်ဖိတၢ်လံၤအခါန့ၣ်လီၤ.
Mr Heron စံးဝဲဒၣ်, “တနၣ်ရံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်နီဝဲကန့ၢ်ထဲဒၣ် ကံလိမံထၢၣ် ၁ဝဝ, အဃိန့ၣ် လၢကထီၣ်တလၢ သိလ့ၣ်လဲၤတၢ်ရဲၣ်လီၤသးဖးထီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်, တၢ်ဆၢကတီၢ်အိၣ်ဒၣ်ထဲ စဲးကး ၃ဝ ဖိန့ၣ်လီၤ. စဲးကး ၃ဝ န့ၣ် နဆိကမိၣ်လၢအမ့ၢ်တၢ်ဆၢကတီၢ်ထဲတစဲးဖိလီၤ, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်အိၣ်ဖဲကျဲလၢအတဘၣ် ဘၣ်ခီတကပၤ အစဲးကး ၃ဝ န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်အါအါန့ၣ်လီၤ. အဃိလၢနကထီၣ်တလၢအီၤလၢအပှဲၤဒီး တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒ်အံၤအလီၢ်န့ၣ် အိၣ်ခိးအီၤတုၤလၢ နလဲၤတုၤဖဲ ကျဲထြၣ်လၢအဟ့ၣ်လီၤနၤကျဲလၢ တၢ်ထီၣ်တလၢသိၣ်လ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, လၢအမ့ၢ်ဝဲ တၢ်အဂ့ၤကတၢၢ် လၢနမၤအီၤသ့တခါန့ၣ်လီၤ.”
ယမၤန့ၢ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤဘၣ်ဃးကျဲဒီးမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်သ့ဒ်လဲၣ်
ဖဲနတၢ်လဲၤကျဲအပူၤန့ၣ် ကျဲအတၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ် ဆီတလဲအသးသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်မနုၤအဃိ အရ့ဒိၣ်လၢ နကဘၣ်ဆဲးကွၢ်တၢ်အိၣ်သးဒ်သိး ကျဲမုၢ်ကးတံာ်လီၤအသးအိၣ်တအိၣ် ဒီး မ့ၢ်မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤ တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်တအိၣ် ဒီး တဘၣ်ဒိးသန့ၤနသးထဲဒၣ် လီမုၢ်ပျီ—အီးလဲ အတၢ်နဲၣ်ဖျါတဂ့ၤအဂ့ၢ်န့ၣ် Ms Petersen ရှဲပၠးဝဲဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ်, “တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အကပၣ်ဃုာ်ဒ်သိး တၢ်သမံသမိးဆဲးကွၢ် ကျဲအတၢ်အိၣ်သးခဲကနံၣ်အံၤအဂ့ၢ် ဒီး မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး စိာ်ဃုာ်ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤလံာ်စးခိက့ မ့တမ့ၢ် တၢ်နဲၣ်ကျဲ လၢတဘၣ်သူ အ့ထၢၣ်နဲးဘၣ် ဒ်အမ့ၢ် တၢ်အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤပာ်စၢၤသးလၢ တၢ်အိၣ်သး အရ့ဒိၣ် မ့ၢ်ကဲထီၣ်ဖုးအသးတခါခါအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. စဲးဖီကဟၣ်န့ၣ်မ့ၢ်တၢ်လၢအဂ့ၤဒိၣ်မး, မ့ၢ်တၢ်လၢအဂ့ၤဒ်သိးဝဲဒၣ်လၢပှၤသူအီၤအဂီၢ်, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့န့ၣ် ပထံၣ်ဘၣ်လၢ ပှၤနီသိလ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ် တိနိၣ်ဘၣ်ဒီးတၢ်ကီတၢ်ခဲ ဖဲလၢအဝဲသ့ၣ် ဒိးသန့ၤဒၣ်အသးဒီး GPS apps သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး အဲးဖ် သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် အတအိၣ်ဒီးတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤ တၢ်အိၣ်သးလၢခံကတၢၢ်ထီဘိဘၣ်. ဖဲလၢနလဲၤဝဲဒၣ်ဆူ ခိခိၣ်ဒူသဝီဒီး တၢ်လီၢ်လၢအစီၤစုာ်ယံၤထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်အခါ, Wi-Fi အတၢ်ဘျးစဲး တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်ကဘဲး ဒီး အဲးဖ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် တပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်ဂ့ၢ်အသီလၢခံကတၢၢ် ဒ်သိးလၢအကြၢးမၤဝဲန့ၢ်အသိးဘၣ်.”
ဘၣ်ဃးတၢ်အိၣ်သးဆီတလဲအသးသ့ၣ်တဖၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် လီၢ်ကဝီၤ ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါဒီး ပှၤလီၢ်အိၣ်လီၢ်ဆိးသ့ၣ်တဖၣ် မၤစၢၤနၤ န့ၢ်ဂ့ၤဒိၣ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲပှၢ်တပှီၤမ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်အဆၢကတီၢ်အခါန့ၣ်, သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်လၢ နကသမံသမိးဆဲးကွၢ်ဝဲဒၣ် မ့ၣ်အူအတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ် အပတီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်. ဘၣ်ဃးဒီး ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူတၢ်အိၣ်သးအဂုၤအဂၤဒီး တၢ်ကစီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် နအိးထီၣ်ဒိကနၣ် လီၢ်ကဝီၤ ကွဲၤလ့လိၤ သ့ၣ်တဖၣ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.Rhys Heron
တၢ်သမံသမိးဆဲးကွၢ် ကီၢ်စဲၣ် မ့တမ့ၢ် ကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢလၢနလဲၤအီၤ အပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ တၢ်ပာ်ဖျါ ကျဲမုၢ် အဂ့ၢ်အကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအရ့ဒိၣ်တခါန့ၣ်လီၤ.
တၢ်လီၢ်လၢနကလဲၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်အိၣ်သး အတၢ်ဟီဆိ ဒီး တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဃုာ်ဒီး ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူ အတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် နနုာ်လီၤကွၢ်ဃုသမံသမိးအီၤဖဲ မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤဝဲၤလီၢ်ခိၣ်သ့ၣ်အပူၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
ကျဲဒီးတၢ်အိၣ်ဘှံးဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ်ယနီၤလီၤသူအီၤပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးသ့ဒ်လဲၣ်
Mr Sutherland စံးဝဲဒၣ် တၢ်အိၣ်ဘှံးဟီၣ်ကဝီၤတနီၤနီၤဒီး တၢ်အိၣ်ပတုာ်အလီၢ်တနီၤနီၤန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်လီၤအီၤထဲဒၣ်လၢ သိလ့ၣ်တီၣ်တၢ်ဃၢ သိလ့ၣ်ဖးဒိၣ်ဖးထီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, လၢအမ့ၢ် ပှၤနီသိလ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ် လိၣ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်အိၣ်ဘှံးအိၣ်သါမူးမူးနီၣ်နီၣ် လၢအဖိးသဲစးတၢ်ဘျၢန့ၣ်လီၤ.
“အိၣ်ဒီးတၢ်ပာ်ကဲ, လၢအခီၣ်ထံးလံၤလံၤန့ၣ်တဘၣ်မၤဆါပယွဲအဝဲသ့ၣ်တဂ့ၤ, မ့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ပှၤလၢအအိၣ်ဖဲပတၢ်အိၣ်မူအဂဲၤအပူၤ သ့ၣ်တဖၣ်အကျါ, လီၤဆီဒၣ်တၢ် ဖဲတၢ်အီၣ်လုၢ်ထံလီၢ်, တၢ်ဟးလီၢ်, တၢ်သူၣ်ထီၣ်ပီးလီဒီး တၢ်အိၣ်ပတုာ်သိလ့ၣ်အလီၢ် လၢတၢ်ပာ်လီၤဆီန့ၢ်ပှၤနီသိၣ်လ့ၣ်ဖးဒိၣ်ဖးထီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. တဘၣ်လဲၤအိၣ်ပတုာ်နသိလ့ၣ်လၢအတွံၢ်ဃုာ်ဒီး ခါရါဘဲ ဖဲမုၢ်ဆါခီ ၃နၣ်ရံၣ်အခါဒီး မၤန့ၢ်ကွံာ်အဝဲသ့ၣ် တၢ်ပတုာ်သိလ့ၣ်ဖးဒိၣ်အလီၢ်ခဲလၢာ်တဂ့ၤ, ခီဖျိလၢ ပလိၣ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်အိၣ်ဘှံးလၢ အဖိးဒီးသဲစးတၢ်ဘျၢအဂီၢ် အဃိန့ၣ်လီၤ. အိၣ်ဒီးတၢ်ပာ်ကဲဘၣ်ပှၤလၢအလိၣ်ဘၣ်သူဝဲဒၣ်တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ. ပသူအီၤလၢသ့တနံၤကျၢၤအဂီၢ်, ကိးမုၢ်နံၤ, တနံၣ် ၃၆၅ သီပှဲၤပှဲၤန့ၣ်လီၤ.”
Ms Petersen စံးဝဲဒၣ် တၢ်အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤပာ်စၢၤသးန့ၢ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအရ့ဒိၣ်, နာ်သက့န့ၣ် တၢ်အရ့ဒိၣ်ဒ်သိးဒီးတၢ်အံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ဖဲနလဲၤတၢ်လၢကျဲခိၣ်အခါ နဘၣ်အိၣ်ဒီး တၢ်သူၣ်စူၤသးစူၤန့ၣ်လီၤ.
“ပှၤနီသိလ့ၣ်အသးမ့ၢ်တစူၤ သးမ့အ့န့ၣ်န့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ဆၢတဲာ်လၢအမၣ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ. အဃိဝံသးစူၤ နီသိလ့ၣ်လၢအအိၣ်ပှဲၤဒီး တၢ်သူၣ်စူၤသးစူၤ, အိၣ်ဒီးတၢ်သးပဒ့ၣ်ဒီး အိၣ်ဒီးတၢ်ပာ်ကဲဘၣ် ကျဲမုၢ်ဒီး ပှၤနီသိလ့ၣ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်.”
သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်လၢ တၢ်ဟးကွၢ်ဃုသ့ၣ်ညါတၢ်ဖဲ အီစထြ့လယါကီၢ် ခိခိၣ်ဒူသီ ဒီး တၢ်လီၢ်လၢအစီၤစုၤယံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်လဲၤခီဖျိလၢအအိၣ်ဒီးတၢ်ဟ့ၣ်ကနၢၤတခါန့ၣ်လီၤ. ရဲၣ်ကျဲၤဆိပာ်စၢၤတၢ်, အိၣ်ဒီးတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤ လၢအဘၣ်ဃး တၢ်အိၣ်သး အတၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ်မူးမူးနီၣ်နီၣ်, ဟံးန့ၢ်တၢ်ဆၢကတီၢ်လၢလၢပှဲၤပှဲၤ ဒီး နကအိၣ်ဘၣ်ဒီးတၢ်လဲၤဟးလၢအပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲးန့ၣ်လီၤ.
ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါအါထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအကါဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးလၢ နတၢ်အိၣ်မူအသီဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအဂီၢ် Subscribe မ့တမ့ၢ် follow အီစထြ့လယါကီၢ်အဂ့ၢ်အကျိၤ Australia Explained တၢ်ကလုၢ်တက့ၢ်.
နတၢ်သံကွၢ်အိၣ်တမံၤမံၤဧါ? မ့တမ့ၢ် နတၢ်ဆိကမိၣ်အိၣ်လၢ တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်တီ တခါခါဂီၢ်ဧါ? နဆှၢန့ၢ်ပှၤလီပရီ အံမ့လ် ဖဲ australiaexplained@sbs.com.au အပူၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
