စးထီၣ်လၢ Mabo တုၤလီၤဆူအီစထြ့လယါကီၢ်ခ့ခါခဲအံၤ: Native Title-ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢ အဂ့ၢ်လၢအလဲၤဆူညါကွ့ၢ်ကွ့ၢ်

အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ ဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါအီၤဒ်အမ့ၢ် ထံကီၢ်တဘ့ၣ်လၢအထူးတီၤလၢ ပှၤထူလံၤဖိလုၢ်လၢ်ဆဲးလၤ လၢအအိၣ်လီၤဆီလိာ်သးအကလုာ်အါမး ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ဖဲလၢအဘၣ်ဃးဒီး ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢဒီး ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ခွဲးယာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် နကအိၣ်ဒီးတၢ်ဆိကမိၣ်လၢ တၢ်အံၤအခီပညီနီၣ်နီၣ်န့ၣ်မ့ၢ်တၢ်မနုၤလဲၣ်န့ၣ်လီၤ. ဃုသ့ၣ်ညါဘၣ် အီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤ ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ်အခီပညီမ့ၢ်မနုၤလဲၣ်, အစးထီၣ်အသးဒီး Mabo Case တၢ်လိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်ဒ်လဲၣ်, Native Title Act န့ၣ်အမၤတၢ်မနုၤလဲၣ်, ဒီး ဘၣ်မနုၤအရ့ဒိၣ်လၢပှၤအီစထြ့လယါဖိခဲလၢာ်အဂီၢ်လဲၣ်အဂ့ၢ်တက့ၢ်.

Tamba Banks of the Jaru tribe, whose family once lived in the Bungle Bungles, [known to her people as Billingjal], is one of the traditional owners of the Purnululu national park. Credit: Barry Lewis/Corbis via Getty Images

Key Points

• ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲသဲစးတၢ်ပာ်ပနီၣ်တခါလၢအမ့ၢ် ပှၤထူလံၤဖိအဘီးရကၠံၤနၢၤဒီး ထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အးလဲးဒၢး သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ဘျးစဲ ဆဲးအိၣ်ဒံးဝဲးဒီးတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်ကပံာ်လီၢ်ဒီးထံကျိထံကွာ်သ့ၣ်တဖၣ်, လၢအဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢ အဝဲသ့ၣ်ထူသနူသဲစးတၢ်ဘျၢဒီးလုၢ်လၢ်သနိအကျိၤအကွာ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.
• ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ်ပျဲဝဲပှၤထူလံၤဖိအပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်လၢအကဒီသဒၢကၢၤဃာ်က့ၤအဝဲသ့ၣ်တၢ်ဆဲးတၢ်လၤန့ၣ်လီၤ.
• ပှၤအါတက့ၢ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ်လၢအအိၣ်ဆိးဖဲခူပူၤဝ့ၢ်ပူၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး အဝဲသ့ၣ်အနီၣ်ကစၢ်အဟံၣ်အဃီဒၣ်ဝဲသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးတအိၣ်လၢ ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢအံၤဘၣ်, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်တၢ်ဂ့ၢ်အံၤန့ၣ် မၤစၢၤဝဲတၢ်ပၣ်ဃုာ်ဖဲ တၢ်တဲသကိးတၢ်ဖဲတၢ်ဂ့ၢ်အံၤအပူၤန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ကလုၢ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn

တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်: တၢ်ပာ်ဖျါအံၤအပူၤန့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီး ပှၤကညီလၢအလဲၤပူၤကွံာ်ဟီၣ်ခိၣ်လံသ့ၣ်တဖၣ်အမံၤန့ၣ်လီၤ.

• How did native title come about?
• What does native title mean?
• Why is native title complex?
• How much of Australia is covered by native title?
• Why is native title important for all Australians?

ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ခွဲးယာ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်အၢၣ်လီၤလံာ်ဃံးဃာ်, ဒီး ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢ တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤခဲလၢာ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဒီးသဲစး ဒီး ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတၢ်မၤတဆီတဘၣ်တဆီ လၢအလီၤဆီလိာ်အသး, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤခဲလၢာ်အတၢ်ပညိၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ကပာ်ပနီၣ် ပှၤထူလံၤဖိသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ဘျးစဲအိၣ်ဒီး အထံကီၢ် Country— အံၤန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဃးဒီးဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်ဒီး တၢ်အၢၣ်လီၤလံာ်ဃံးဃာ် အဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဃုသ့ၣ်ညါအါထီၣ်အီၤဖဲ ပတၢ်ပာ်ဖျါအကူာ်လၢအပူၤကွံာ်သ့ၣ်တဖၣ်အပူၤ သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.

မ့မ့ၢ်တၢ်ပာ်ဖျါအကူာ်အံၤန့ၣ် ဘၣ်ဃးဝဲဒီး ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢ, လၢအမ့ၢ်တၢ်မနုၤလဲၣ်, အတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤ, လီၤဆီလိာ်အသးဒီး ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ် တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒ်လဲၣ်ဒီး မုၢ်မဆါတနံၤအံၤန့ၣ်အခီပညီမ့ၢ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ်လီၤ.

Native Title ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ်ဟဲကဲထီၣ်အသးဒ်လဲၣ်?

အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ တၢ်ပာ်ပနီၣ်တ့ၢ်အီၤဒ်အမ့ၢ် terra nullius, လၢအခီပညီမ့ၢ် ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်လၢတၢ်တအိၣ်နီတမံၤဘၣ်, န့ၢ်ဝဲဒၣ်အနံၣ် ၂ဝဝ, လၢအမ့ၢ်တၢ်တခါလၢ အတပာ်ပနီၣ်ပှၤထူလံၤဖိ အဘီးရကၠံၤနၢၤဒီး ထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အးလဲးဒၢး သ့ၣ်တဖၣ် ဒ်အမ့ၢ်ပှၤအိၣ်ဆိးပာ်စၢၤဖဲအံၤ တချုးလၢ ပှၤဝါဖံးဖိသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲနုာ်လီၤအိၣ်ဆိးဒ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ပာ်ပနီၣ်အံၤ ဆီတလဲကွံာ်အသးဒီး စံၣ်စိၤသဲစးတၢ်လိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်ထဲတခါဧိၤ – လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် Mabo Case သဲစးတၢ်လိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲ ၁၉၈၂နံၣ်န့ၣ်, ပှၤ Meriam ကလုာ်ကရူၢ်တဖု လၢအဘၣ်တၢ်တီခိၣ်ရိၤမဲအီၤလၢ Eddie Koiki Mabo န့ၣ်, စးထီၣ်ဝဲဒၣ် သဲစးတၢ်လိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်တခါ လၢအဃ့ထီၣ်ဝဲ တၢ်ကပာ်ပနီၣ်ဝဲဒၣ် Murray Islands န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ပှၤထူလံၤဖိအတၢ် ပှၤထူလံၤဖိပၢအီၤ လၢအအိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ ထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အပူၤ — မ့ၢ်ဝဲကီးဆံးကိဖိသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဖှိၣ်အသးတတီၤ ဖဲခွံစလဲ အဖီခိၣ်တကပၤ, လၢအအိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ အီစထြ့လယါကီၢ်အခိၣ်ထိးကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်လိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်အံၤယံၤဝဲဒၣ် ဘူးထီၣ်လၢအနံၣ်တဆံန့ၣ်လီၤ. ဖဲ ၁၉၉၂နံၣ် အခါဖဲန့ၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် High Court စံၣ်ညီၣ်ကွီၣ်ဘျီၣ် မၤဝဲဒၣ် စံၣ်စိၤတၢ်မၤနီၣ် အတၢ်ဆၢတဲာ်တခါ လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ပာ်ပနီၣ် ပှၤ Meriam ဖိသ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်ဝဲပှၤပၢ အဝဲသ့ၣ်ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်မၤတၢ်ဆၢတဲာ်တၢ်ကလုၢ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤတခါ; လၢအဃၣ်တကျၢၢ်ကွံာ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်န့ၢ် — terra nullius အသဲစးဂ့ၢ်ဝီန့ၣ်လီၤ.

ဖဲတၢ်ဆၢတဲာ်အံၤဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ်, ကီၢ်စၢဖှိၣ်ဘျီၣ်ဒိၣ် ဆၢတဲာ်ပာ်လီၤဝဲ Native Title Act 1993 — ၁၉၉၃ ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢသဲစး, အသဲစးတခါန့ၣ်လီၤ.

ဖဲ၁၉၉၃နံၣ် လါနိးဝ့ဘၢၣ် ၁၅သီအနံၤန့ၣ်, ဖဲန့ၣ်အခါ ပှၤကဲကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ် Paul Keating တဲလီၤတၢ်ဆူထံဖိကီၢ်ဖိကမျၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ်, လၢအပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲအီစထြ့လယါပဒိၣ် အတၢ်ခီဆၢ စံၣ်ညီၣ်ကွီၣ်ဘျီၣ်ထးခီ အတၢ်မၤဝဲတၢ်ဆၢတဲာ်ဒီး Mabo အတၢ်ဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

“စံၣ်ညီၣ်ကွီၣ်ဘျီၣ်ထးခီ အတၢ်ဆၢတဲာ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအတအိၣ်ဒီးတၢ်သံကွၢ်နီတဆဲးဘၣ် ထဲဒၣ်လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ်. ဂ့ၢ်လိာ်ကွံာ်တၢ်လီတၢ်ဝ့ၤဒီး သ့ၣ်ညါပာ်ပနီၣ် တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီတခါန့ၣ်လီၤ. တၢ်လီတၢ်ဝ့ၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ terra nullius– တၢ်တဲထီၣ်န့ၢ်တၢ်ဂ့ၢ်လၢအမ့ၢ် အီစထြ့လယါကီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်တခါလၢ ပှၤပၢအီၤတအိၣ်နီတဂၤဘၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢ – လၢအမ့ၢ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤနီၣ်ကီၢ်တခါလၢ ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤ တဘျီအခါန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤအဘီးရကၠံၤနၢၤဒီး ပှၤထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အါးလဲးဒၢးသ့ၣ်တဖၣ်အတၢ် ဒီး ဖဲတၢ်လီၢ်တနီၤနီၤအပူၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဒီးသဲစးဂ့ၢ်ဝီခွဲးယာ် လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် အဝဲသ့ၣ် အိၣ်မူလီၤတဲာ်တ့ၢ်က့ၤဝဲဒၣ်အနံၣ် ၂ဝဝ လၢပှၤယူရပၤသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲနုာ်လီၤအိၣ်ဆိးအီၤအခါန့ၣ်လီၤ.”

ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢအခီပညီန့ၣ်မ့ၢ်မနုၤလဲၣ်?

ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ပာ်ပနီၣ်တခါလၢအမ့ၢ် ပှၤထူလံၤဖိတနီၤန့ၣ် အိၣ်ဒ်ဝဲဒီးတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ဒီးထံကျိထံကွာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်အဝဲသ့ၣ်အတၢ်, လၢအဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢ အဝဲသ့ၣ်အလုၢ်လၢ်ထူသနူသဲစးတၢ်ဘျၢအကျိၤအကွာ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် အတမ့ၢ်တၢ်လၢ အဘၣ်တၢ်ဟ့ၣ်လီၤအီၤလၢပဒိၣ်ပပှၢ်ဘၣ် ဒီး တမ့ၢ်တၢ်ဟဲခီဖျိအသးလၢ တၢ်ပာ်ပနီၣ်န့ၢ်အီၤဘၣ်— အဝဲသ့ၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ပှၤအီစထြ့လယါဖိ စံၣ်ညီၣ်ကွီၣ်ဘျီၣ် ပာ်ပနီၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ.

ပှၤထူလံၤဖိတၢ်ပၢန့ၣ် တဘျီတခီၣ် ဘၣ်တၢ်ပာ်ဖျါအီၤဒ်သိး “bundle of rights” တၢ်ဃုထၢပာ်ဖှိၣ်န့ၢ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်တခါလၢအဖိးဒီးသဲစးတၢ်ဘျၢ ခီဖျိလၢ တၢ်အံၤအပူၤန့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဝဲဒၣ်ဒီး တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လီၤဆီလိာ်အသးအါမး, အတမ့ၢ် တၢ်ထဲတခါဧိၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီး တၢ်သူဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ဒီး ထံကျိထံကွာ်လၢတၢ်ဟးပှၢ် လူၤဃုခးအီၣ်တၢ်, တၢ်တခွဲညၣ်, တၢ်မၤ လုၢ်လၢ်မူးပွဲသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး တၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲကဟုကယာ် လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤတၢ်လီၢ်လၢအရ့ဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

မ့ၢ်ဝဲတၢ်တခါလၢ အပာ်ပနီၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်အိၣ်နီၤလီၤ မ့တမ့ၢ် ကရူၢ်အတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ် လၢအဟဲန့ၢ်လၢ လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤဒီး ထူသနူ တၢ်လုၢ်တၢ်ပာ် လၢအိၣ်ပာ်လၢပျၢၤလၢကစၢၤ, အတမ့ၢ်ဝဲ ပှၤနီၣ်တဂၤပၢ မ့တမ့ၢ် မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်အကစၢ်ပၢအတၢ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ် အတမ့ၢ်တၢ်မၤပှဲၤ တၢ်သူဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်, လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး တၢ်ထူစံာ်မၤစံာ်, မ့တမ့ၢ် လီၢ်ကဝီၤပဒိၣ် အတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤသ့ၣ်တဖၣ်အလီၢ်ဘၣ်. ဖဲတၢ်လီၢ်အါတီၤအပူၤန့ၣ်, တၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အိၣ်ထီၣ်ပာ်ဝဲဒၣ်တပူၤဃီဒီး ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤအခီပညီမ့ၢ်ဝဲ ပှၤထူလံၤဖိသ့ၣ်တဖၣ် အါတက့ၢ်န့ၣ် ဟ့ၣ်နီၤလီၤဝဲဒၣ် ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ခွဲးယာ်ဒီးပှၤဂုၤပှၤဂၤသ့ၣ်တဖၣ်, လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး ပှၤထူစံာ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်, ပှၤခူၣ်လၢၢ်ခူၣ်ခ့ စၢၢ်ထးသ့ၣ်တဖၣ် မ့တမ့ၢ် ကီၣ်ကးကရၢသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

လၢပှၤအဘီးရကၠံၤနၢၤဒီးထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အါလဲးဒၢး ပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ်မ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်ဃးအါန့ၢ်ဒ်ဟီၣ်ခိၣ်ကပံာ် — နီၣ်နီၣ်တခီ မ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်ဃးဒီး နီၣ်ကစၢ်တၢ်က့ၣ်ပနီၣ်, တၢ်ဆဲးတၢ်လၤ, ဒီး တၢ်ဘၣ်ထွဲန့ၣ်လီၤ.

Professor Peter Yu, လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် Yawuru ကလုာ်ဒူၣ်အခိၣ်တဂၤဒီး ပှၤသ့လံသ့လဲၢ်ပတီၢ်ထီ တဂၤရှဲပၠးဝဲဒ်အံၤ.

“တၢ်လၢပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢမၤအီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ အဟ့ၣ်လီၤနၤတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢ တၢ်က့ၤပာ်ဖျါထီၣ်က့ၤ ခီၣ်တဃာ်ဂံၢ်ထံးတၢ်သိၣ်တၢ်သီတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ် အန့ဆၢၣ် လၢကပၢဆှၢလီၤနပှၤတဝၢဒီး အိၣ်ဒီးတၢ်ရ့လိာ်မုာ်လိာ်န့ၣ်လီၤ. အဃိတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤအခီၣ်တဃာ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ယပှၤတဝၢဒၣ်ယဲန့ၣ်လီၤ. တၢ်လၢပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢမၤအီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, ဟ့ၣ်လီၤစ့ၢ်ကီး တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်က့ၤ ခီၣ်တဃာ်လၢ တၢ်ကမၤလိဒီး က့ၤမၤလိကဒါက့ၤ ကျိာ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်သးဝံၣ်ဒီးတဂဲၤကလံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ဆဲးတၢ်လၤ အတၢ်သ့ၣ်ညါ ဒ်သိးပကဆဲးလဲၤဆူ တၢ်သူၣ်ထီၣ် ပကံၢ်ပစီကအိၣ်လၢပှဲၤထီၣ်ဘးဖဲပဟံၣ်ဖိဃီဖိအပူၤဒီး ပကလုာ်ဒူၣ်ကရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.”

Australian Prime Minister Paul Keating (1993).

ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢအဂ့ၢ်န့ၣ်ဘၣ်မနုၤအဃိလၢအအိၣ်ဘံဘူအသးလဲၣ်?

တၢ်ကမၤန့ၢ် တၢ်ပာ်ပနီၣ်အဂီၢ်န့ၣ် အတမ့ၢ်တၢ်ယိယိညီညီတခါဘၣ်.

လၢကဒုးအိၣ်ထီၣ် ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢအဂီၢ်, ပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်ကဘၣ်ဒုးနဲၣ်ဖျါအဝဲသ့ၣ် တၢ်ဆဲးဘျးစဲလိာ်သးဒီးဟီၣ်ခိၣ်လီၢ် — တဘျီတခီၣ်န့ၣ် အမ့ၢ်ခီဖျိအသးလၢ တၢ်တဲဖျါတၢ်ဃဲၤပူ, တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤလၢထးခိၣ်တၢ်ကတိၤ, ဒီး မၤနီၣ်မၤဃါ ဟ့ၣ်လီၤအီၤဆူစၢၤသွဲၣ်တစိၤဘၣ်တစိၤအစုပူၤန့ၣ်လီၤ.

သဲစးဂ့ၢ်ဝီတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအိၣ်ဘံဘူသးအါမး, ဒီးထူသနူသဲစးဒီး လုၢ်လၢ်သနိသ့ၣ်တဖၣ် အတဘၣ်လိာ်အသးဒီး ကီၢ်မုၢ်နုာ် အသဲစးတၢ်ဖံးတၢ်မၤတကွီၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ထီဘိဘၣ်.

ပီၢ်ရီ Gwynette Govardhan, လၢအမ့ၢ် ပှၤသ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်တၢ်ဂ့ၢ်လီၤလီၤဆီဆီလၢအဘၣ်ဃး ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢဒီး တၢ်န့ၢ်သါသဲစးဂ့ၢ်ဝီတဂၤ ရှဲပၠးဝဲ တၢ်တာ်တၢ် တၢ်ကီတၢ်ခဲအဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ.

“ထူသနူတၢ်ဆဲးတၢ်လၤတခါန့ၣ် အကဘၣ်လိာ်အသးဒီး တၢ်ဖံးတၢ်မၤတကွီၣ်ဒိအဂီၢ် ပကျဲးစၢးမၤအီၤ, ဒီးလၢအကကဲထီၣ်အဂီၢ်န့ၣ် ပကျဲးစၢးသံးနုာ်အီၤဖဲန့ၣ် နာ်သက့ နီၣ်နီၣ်တခီ န့ဆၢၣ်တၢ်တာ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ် လၢအမ့ၢ်တၢ်လၢအဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲသ့ၣ်တဖၣ်, ခီဖျိ သနူအံၤအနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲလၢပကျဲးစၢးပၢနုာ်မၤဘၣ်လိာ်အီၤန့ၣ် တၢ်တဒုးအိၣ်ထီၣ်ဘၣ်အီၤဒ်ဘၣ်, တၢ်ဖံးတၢ်မၤတကွီၣ်ဒိလၢတၢ်မၤအီၤခဲအံၤအက့ၢ်အဂီၤလၢတၢ်တ့ထီၣ်အီၤန့ၣ် အတမ့ၢ်လၢတၢ်အံၤအဂီၢ်ဘၣ်.”

Yinhawangka Law Men Marlon Cooke (left) and David Cox ('Barndu') (right) with Gwynette Govardhan on Yinhawangka Country during a field trip to collect evidence (stories and land markings) of cultural heritage.

အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢ အိၣ်ကျၢၢ်ဘၢအသးထဲလဲၣ်?

အမ့ၢ်အိၣ်ဒ်အံၤသၢပျၢၤနာ်သက့ ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ် ဟဲစိာ်ပာ်ဖျါဝဲတၢ်နီၣ်နီၣ်ကီၢ်ကီၢ်ဒီးတၢ်ဆီတလဲလီၤစိၤန့ၣ်လီၤ.

ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ် မၤစၢၤဝဲဒၣ် ပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်လၢ ကဒုးမူထီၣ်ဂဲၤထီၣ်က့ၤ အဝဲသ့ၣ် အကျိာ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒုးမူဒုးဂဲၤထီၣ်က့ၤ လုၢ်လၢ်ထူသနူကျိၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ်လၢ တၢ်ကအံးထွဲကွၢ်ထွဲဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ဒီးထံကျိထံကွာ်, ဒီး ဘၣ်ဃးဒီး လုၢ်လၢ်ထူသနူဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ဒီးထံကျိာ်ထံကွာ်အဂ့ၢ် တၢ်ဆၢတဲာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဟံးထီၣ်ဖီၣ်ထီၣ်ဝဲမူဒါလၢအပှဲၤဒီးတၢ်ဂံၢ်ဆူၣ်ဘါဆူၣ်န့ၣ်လီၤ.

စးထီၣ်လၢ တၢ်စးထီၣ်ဒုးအိၣ်ထီၣ် ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢသဲစး— Native Title Act န့ၣ်, ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ် ခဲကနံၣ်အံၤကျၢၢ်ဘၢဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် အမျးကယၤ ၄ဝ, အါတက့ၢ်ဖဲ တၢ်လီၢ်လၢအယံၤဒီးခူပူၤဝ့ၢ်ပူၤ ဒီး ခိခိၣ်ဟီၣ်ကဝိၤတၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဖဲပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ဘျးစဲဒီးကီၢ်တၢ်ကၢၤဃာ်အီၤအလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

နာ်သက့ တၢ်အရ့ဒိၣ်တခါလၢကဘၣ်သ့ၣ်ညါအီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်အံၤလီၤဆီလိာ်အသးဒီး ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ် အကစၢ်န့ၣ်လီၤ.

နမ့ၢ်အိၣ်ဆိးဖဲ ဝ့ၢ်ပူၤတဖျၢၣ် မ့တမ့ၢ် ခိခိၣ်ဟီၣ်ကဝီၤတခါအပူၤ, ဒ်သိးဒီးပှၤသုးလီၢ်အိၣ်ဆိးသ့ၣ်တဖၣ်အသိးန့ၣ်, ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် အတဆီတလဲ နကိးမုၢ်နံၤဒဲးတၢ်အိၣ်မူဘၣ် ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်တၢ်ဂ့ၢ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲခီၣ်ခါဆူညါဆူ တၢ်ယူၤယီၣ်ပာ်ကဲဒီး တၢ်ပာ်ပနီၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

Gwynette Govardhan ရှဲပၠးဝဲဒ်အံၤ—.

“ယဆိကမိၣ် တၢ်ဂ့ၢ်အံၤန့ၣ် အရ့ဒိၣ်လၢ တၢ်ကဘၣ်သ့ၣ်ညါပာ်အီၤဒ်သိး မုၢ်ဆ့ၣ်မုၢ်ဂီၤတၢ်ဂ့ၢ်တခါအသိး နာ်သက့ ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢ တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး အတၢ်န့ၢ်ဘျုးန့ၢ်ဖှိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အတလဲၤမၤဘၣ်ဒိဝဲဒၣ် ပှၤနီၣ်တဂၤအဂ့ၢ် အတၢ်အိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤအပတီၢ်ဘၣ်,....”

Yinhawangka Country in the Pilbara region taken by Gwynette Govardhan during an on Country field trip.

ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ်ဘၣ်မနုၤအဃိအရ့ဒိၣ်လၢပှၤအီစထြ့လယါဖိခဲလၢာ်အဂီၢ်နလဲၣ်?

ဒ်သိးလၢ Paul Keating စံးဝဲဒၣ်အသိး ဖဲတၢ်ကွၢ်ထံသမံသမိးကဒါက့ၤ Mabo အတၢ်ဆၢတဲာ်အခါန့ၣ်, တၢ်ဟဲစိာ် ပှၤထူလံၤဖိတၢ်ပၢအဂ့ၢ် ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်သနူအပူၤန့ၣ် အတမ့ၢ်ထဲလၢ အဘၣ်ဃးဒီး တၢ်တီတၢ်တြၢ်လၢပှၤထူလံၤဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်ဘၣ်, တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ ခီၣ်ခါဆူညါတခါလၢပှၤအီစထြ့လယါဖိခဲလၢာ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

“Mabo န့ၣ်ပထံၣ်အီၤဒ်သိးတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်ဖးဒိၣ်တခါအသိးသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ. တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢကမၤဘၣ်က့ၤတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤလၢအကမၣ်. တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်တခါလၢ တၢ်ကလဲၤတလၢကွံာ်တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤလၢတၢ်ဟံးန့ၢ်ကွံာ်တၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်. မ့ၢ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်တခါ လၢတၢ်ကကၢၤဃာ်က့ၤ ပှၤထူလံၤဖိဘီရကၠံၤနၢၤဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ဒီးလုၢ်လၢ်ဆဲးလၤအဘၢၣ်စၢၤ တၢ်ဘျးစဲလၢအအိၣ်ပာ်စၢၤလၢပျၢၤလံၤလံၤသ့ၣ်တဖၣ်. မ့ၢ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်တခါလၢတၢ်ကမၤဘျါက့ၤ တၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်အဂံၢ်ထံးတခါ. မ့ၢ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်တခါလၢ တၢ်ကပာ်ပနီၣ်အဘီးရကၠံၤနၢၤတၢ်ဆဲးတၢ်လၤ ဒ်သိးတၢ်ပာ်ဖျါပထံကီၢ်အခီပညီတခါဒီး မၤလီၤတံၢ်လီၤဆဲးအီၤရှဲရှဲဖိလၢတၢ်အံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်အီစထြ့လယါကီၢ် — လၢအမ့ၢ်အီစထြ့လယါကီၢ် စိၤခ့ခါအဲအံၤ လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်သဘျ့ — အိၣ်ဒီးတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢ လၢအပှဲၤဒီးတၢ်သူၣ်လဲၢ်သးလဲၢ်လၢပှၤခဲလၢာ်အဂီၢ် — လၢအပၣ်ဃုာ် အီစထြ့လယါပှၤထူလံၤဖိသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”

တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးဘၣ်ဃးဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်ခွဲးယာ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်အၢၣ်လီၤလံာ်ဃံးဃာ်, ဒီး ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢ အဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တၢ်ဆဲးမၤအီၤသကုၤအီစထြ့လယါကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်သၢမံၤအံၤ အိၣ်ဝဲဒီး သဲစးဂ့ၢ်ဝီဒီးထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတၢ်ဖံးတၢ်မၤလီၤဆီလိာ်အသးသ့ၣ်တဖၣ်, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ အတၢ်ပိညၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ကပာ်ပနီၣ်ပှၤထူလံၤဖိ အတၢ်ဘျးစဲဒီး အထံကီၢ် Country— အံၤ ဒီး ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ နီၣ်ကစၢ်တၢ်စံၣ်ညီၣ်ပၢလီၤသးန့ၣ်လီၤ.

Professor Yu စံးဝဲဒၣ်,

“ပလိၣ်ဘၣ်အိၣ်ဒီးပဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်, ပလုၢ်လၢ်ဆဲးလၤ, ပကျိာ်, ဒီးပပှၤတဝၢန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂုၤထီၣ်ပသီထီၣ်န့ၣ် ပတထီဒါအီၤဘၣ်, နာ်သက့ ပလိၣ်ဘၣ်အိၣ်ဒီး ခီၣ်တဃာ်ဂံၢ်ခီၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.”

Native title—ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ပၢန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်ပာ်ပနီၣ်တၢ် အဂ့ၢ်အကျိၤလၢအဆဲးကဲထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်တခါ — ဒီး တၢ်ဆဲးပာ်မူပာ်ဂဲၤဝဲဒၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ် တၢ်ဆဲးတၢ်လၤ လၢအအိၣ်မူဒ်ဝဲအသးပှၢ်ကတၢၢ်တခါ အတၢ်ဘျးစဲးအသးဒီးအဝဲသ့ၣ်ဟီၣ်လီၢ်ဒီးထံကျိထံကွာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

၁၉၉၃ နံၣ် ကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ် Paul Keating အတၢ်ကတိၤလီၤဆူထံဖိကီၢ်ဖိကမျၢၢ်အအိၣ် အတၢ်ကလုၢ်လၢတၢ်မၤန့ၢ်အီၤဖဲ National Archives of Australia (NAA) အပူၤ.

ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါအါထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအကါဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးလၢ နတၢ်အိၣ်မူအသီဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအဂီၢ် Subscribe မ့တမ့ၢ် follow အီစထြ့လယါကီၢ်အဂ့ၢ်အကျိၤ Australia Explained တၢ်ကလုၢ်တက့ၢ်.

နတၢ်သံကွၢ်အိၣ်တမံၤမံၤဧါ? မ့တမ့ၢ် နတၢ်ဆိကမိၣ်အိၣ်လၢ တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်တီ တခါခါဂီၢ်ဧါ? နဆှၢန့ၢ်ပှၤလီပရီ အံမ့လ် ဖဲ [e-mail] အပူၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.