လါယနူၤအါရံၤ ၂၆ သီန့ၣ် အီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤ တၢ်မၤအသးဒ်လဲၣ်?

လါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ပာ်ပနီၣ်ဝဲမုၢ်နံၤတနံၤ ဖဲ ၁၇၈၈နံၣ် လၢကဘီခိၣ် Captain Arthur Phillip ယူၤထီၣ်ဝဲဒၣ် အဲကလံးနီၣ်တယၢ် ဖဲ Sydney Cove အခါန့ၣ်လီၤ. တုၤလီၤဖဲဟါလီၤခီန့ၣ် ကဘီယၢ်ခဲလၢာ် ပာ်လီၤဝဲ အနီၣ်သက့ၤ ဖဲ Port Jackson ကဘီသန့, လၢအအါန့ၢ်ဃိလါ, ဝံၤအလီၢ်ခံဒီး ဟးထီၣ်ကွံာ်ဝဲဒၣ်ဆူ ကီၢ်အဲကလံးန့ၣ်လီၤ.

မုၢ်နံၤဆၢကတီၢ်အဝဲန့ၣ် အါစုအါဘျီ တၢ်ပာ်ဖျါအီၤဒ်သိး ထံကီၢ်အံၤအတၢ်စးထီၣ်အိၣ်ထီၣ်, နာ်သက့ တၢ်အံၤ အတမ့ၢ် အဲကလံး အတၢ်စးထီၣ်ဟဲတုၤလီၤအဆိကတၢၢ်ဘၣ်အသိး တမ့ၢ်စ့ၢ်ကီး တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်မၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ် လၢအဖိသဲစးတၢ်ဘျၢဘၣ်.

Sydney Cove, New South Wales, Australia, 1788, (1886). Sydney Cove is a bay on the southern shore of Sydney Harbour. It was the site chosen in 1788 by Captain Arthur Phillip for the establishment of the first British colony in Australia, which later became the city of Sydney. The date of the colony's founding, 26 January, is today celebrated as Australia Day. Wood engraving from 'Picturesque Atlas of Australasia, Vol I', by Andrew Garran, illustrated under the supervision of Frederic B Schell, (Picturesque Atlas Publishing Co, 1886). (Photo by The Print Collector/Print Collector/Getty Images) Credit: Print Collector/Print Collector/Getty Images

ကဘီယၢ်ကရူၢ်အဆိကတၢၢ်တဖုန့ၣ်ဟဲတုၤလီၤဖဲလါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီဧါ?

တမ့ၢ်ဘၣ်. ကဘီယၢ်ကရူၢ်အဆိကတၢၢ်တဖုလၢအဟဲတုၤလီၤဖဲ Botany Bay ပီၣ်လဲၣ်က့ၣ်ကျီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဖဲ ၁၇၈၈နံၣ် လါယနူၤအါရံၤ ၁၈ န့ၣ်လီၤ. ဖဲလၢသမံသမိးထံဟီၣ်ကဝီၤအံၤဝံၤအလီၢ်ခံ, ခီဖျိလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ညၣ် အကံၢ်အစီတဂ့ၤဘၣ်ဒီး ထံဆၢအလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်စှၤအဃိ Phillip ဆၢတဲာ်ပာ်လီၤသးလၢ အတကြၢးတၢ်ကဆီလီၤအိၣ်ဆိးဖဲန့ၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

ကဘီယၢ်အခိၣ်တကပၤကလံၤအူဆူၣ်အဃိ ကဘီယၢ်အဆိကတၢၢ်တဖုအတၢ်ဟးထီၣ်န့ၣ် တၢ်တံာ်တာ်အိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်, ဒီး ဖဲလါယနူၤအါရံၤ ၂၅သီန့ၣ် ဖြၣ်စ့ၣ်ကဘီသ့ၣ်တဖၣ်, လၢအဘၣ်တၢ်တီခိၣ်ရိၤမဲအီၤလၢ Captain Jean-François de La Pérouse ဟဲအိၣ်ဖျါထီၣ်ဝဲဖဲပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်ခိၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢခံတသီ ဂီၤခီဂီၤဂီၤန့ၣ် Phillip ဒီး အပှၤကရူၢ်အံၤ မၤဝဲဒၣ် တၢ်မုာ်လၤသးခုအမူးဆံးဆံးဖိ လၢအသုးအသးဆူ Sydney Cove, ဖဲတၢ်မၤဝဲဒၣ် တၢ်ပာ်ပနီၣ်မူးတဆံးတက့ၢ် ကဲထီၣ်အလီၢ် ဖဲလါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီအနံၤန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီစထြ့လယါကီၢ်လၢအဖိးသဲစးန့ၣ်အခါဖဲလဲၣ်?

တၢ်နုာ်လီၤမၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဘိးဘၣ်ရၤလီၤဝဲဒၣ်အီၤ လၢအဖိးသဲစးဖဲ ၁၇၈၈နံၣ် လါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ ၇သီအနံၤ, ဖဲ Arthur Phillip အတၢ်တီခိၣ်ရိၤမဲန့ၣ် တၢ်ဘိးဘၣ်ရၤလီၤအီၤ ဖိးဒီးသဲစးတၢ်ဘျၢန့ၣ်လီၤ.

တၢ်နုာ်လီၤမၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ်အံၤ အထံဆၢကီၢ်ဆၢန့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဝဲဒီး အီစထြ့လယါကီၢ် မုၢ်ထီၣ်တက့ လၢအစးထီၣ်ဝဲဖဲမုၢ်ထူၣ်ပနိ ၁၃၅ ဒံၢ်ကရံၢ် မုၢ်ထီၣ် လၢအကျၢၢ်ဘၢဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ်မိၢ်ပှၢ်တဝာ်ဘျဲၣ်န့ၣ်လီၤ. ထံဆၢကီၢ်ဆၢသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တၢ်ပာ်ပနီၣ်အီၤ ဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢ ကီၢ်ယူရပၤ အတၢ်သးလီၤပလိာ်သ့ၣ်တဖၣ်, နာ်သ့ တၢ်နီၣ်နီၣ်န့ၣ် ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤ မ့ၢ်ပာ်တ့ၢ်လံဝဲဒၣ်ပှၤထံလံၤဖိ အဟံၣ်အဃီ အဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်န့ၣ်လီၤ.

Arthur Phillip, British naval commander, c 1789.

UNITED KINGDOM - JUNE 10: Engraving by W Sherwin after a painting by F Wheatly, of Phillip (1738-1814) who, in 1787, commanded the First Fleet carrying convicts to Australia. The day of his landing at Botany Bay, 26 January 1788, was later celebrated as Australia Day. Phillip founded a penal colony at Sydney Cove, Port Jackson, and was made Governor (colonial administrator) of New South Wales. (Photo by SSPL/Getty Images) Credit: Science & Society Picture Librar/SSPL via Getty Images

တၢ်ဟဲတုၤလီၤအံၤဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးပှၤထူလံၤဖိဒ်လဲၣ်?

ကဘီယၢ်ကရူၢ် အဆိကတၢၢ်တဖု ဟဲတုၤလီၤဖဲဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်အံၤအဖီခိၣ်န့ၣ်ပၣ်ဃုာ်ဒီးပှၤ ၂၉ကရူၢ် လၢအအိၣ်တွံၢ်ရဲၢ်လီၤအသး သကုၤဆ့ၣ်ဒနံၤ ကၢၢ်ခိၣ် န့ၣ်လီၤ. နာ်သက့ ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤ အတမ့ၢ် တၢ်လီၢ်လၢအအိၣ်လီၤဟိတခါဘၣ်.

လၢပှၤထူလံၤဖိအဂီၢ်, လါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဆီၣ်တံၢ်မၤနၢၤ, တၢ်မၤဆူၣ်မၤဆီး, ဒီး တၢ်ပၢၢ်ဆၢစးထီၣ်အသးန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တၢ်ဆဲးတူၢ်ဘၣ်အီၤ တုၤမုၢ်မဆါတနံၤအံၤန့ၣ်လီၤ

လါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီန့ၣ်ဘၣ်မနုၤအဃိကဲထီၣ်အီစထြ့လယါကီၢ်မုၢ်နံၤလဲၣ်?

ဖဲ ၁၈၁၈နံၣ်န့ၣ် ပှၤပၢဆှၢတၢ်ခိၣ်ကျၢၢ် Lachlan Macquarie ဘိးဘၣ်ရၤလီၤဝဲ ပဒိၣ်ပပှၢ်တၢ်ပရၢ လၢအမ့ၢ် လါယနူၤအါရံၤ ၂၆ သီအနံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် Colony of New South Wales ကမျၢၢ်တၢ်အိၣ်ဘှံးအနံၤသဘျ့မုၢ်နံၤ လၢအဒုးဘၣ်ထွဲဝဲဒၣ်ဒီး First Landing Day— မုၢ်နံၤလၢတၢ်ဟဲတုၤလီၤအဆိကတၢၢ် မ့တမ့ၢ် Foundation Day—တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်ထံကီၢ်အံၤအဆိကတၢၢ် အမုၢ်နံၤန့ၣ်လီၤ.

တုၤလီၤဖဲ ၁၈၈၈နံၣ်န့ၣ်, အါတက့ၢ် ပှၤမၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ပနီၣ်ဝဲ လါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီအနံၤ ဒ်သိး Foundation Day—တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်ထံကီၢ်အံၤအဆိကတၢၢ် အမုၢ်နံၤ မ့တမ့ၢ် Anniversary Day—နံၣ်ဆဲးဆၢအမုၢ်နံၤ, နာ်သက့ ပှၤမၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ပနီၣ်ဝဲမုၢ်နံၤအံၤလီၤဆီလိာ်အသးန့ၣ်လီၤ.

ဖဲ၁၉ နံၣ်ယၤဖှိၣ် ဘူးကလၢၤန့ၣ်, ပှၤလၢအကိးလီၤအသး Australian Natives Association — အီစထြ့လယါပှၤထူလံၤဖိကရၢ န့ၣ် ကဲထီၣ်ဝဲ ပှၤဂဲၤလိာ်တၢ်ဆူၣ်ဆူၣ်တဖု လၢတၢ်ကပာ်ပနီၣ် လါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီ အနံၤ ဒ်သိး ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် နံၤအိၣ်ဘှံး နံၤသဘျ့ တနံၤအသိးန့ၣ်လီၤ. ကရၢအံၤ ဆီၣ်ထွဲဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါဝဲကီၢ်စၢဖှိၣ်နာ်သက့ ဖီၣ်ဃံးဝဲဒၣ် ကရၢဖိ လၢအမ့ၢ် ကဘၣ်မ့ၢ်ထဲ ပှၤဝါဖံး ပိာ်ခွါလၢအအိၣ်ဖျဲၣ်ထီၣ်ဖဲအီစထြ့လယါဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤန့ၣ်လီၤ.

အီစထြ့လယါကီၢ်မုၢ်နံၤန့ၣ်မ့ၢ်တၢ်ပာ်ပနီၣ်ကီၢ်စၢဖှိၣ်ဧါ?

တပာ်ပနီၣ်ဝဲဘၣ်. တၢ်လၢ Commonwealth of Australia ကီၢ်န့ၣ် စးထီၣ်ဝဲအသးဖဲ ၁၉ဝ၁နံၣ် နံၣ်ထီၣ်သီအမုၢ်နံၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်စးထီၣ်ဆ့ၣ်နီၤ ဖဲကီၢ်စၢဖှီၣ်ဘျီၣ်ဒိၣ်အပူၤအဆိကတၢၢ်တဘျီန့ၣ် ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢခံ, ဖဲ ၁၉ဝ၁နံၣ် လါမ့ၤ ၉သီအနံၤန့ၣ်လီၤ.

လါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီန့ၣ် တၢ်မ့ၢ်တၢ်မၤနီၣ် မုၢ်နံၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤဘၣ်. နီၣ်နီၣ်တခီ မ့ၢ်ဒၣ်တၢ်သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ် တၢ်ဟဲတုၤလီၤဖဲ Sydney Cove ကၢၢ်ခိၣ် ဖဲ၁၇၈၈နံၣ်အခါန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ကိးအမံၤအီစထြ့လယါကီၢ်မုၢ်နံၤအံၤတၢ်စးထီၣ်သူအီၤလၢအခါဖဲလဲၣ်?

တၢ်ဆိကမိၣ်အိၣ်ထီၣ်လၢ တၢ်ပာ်ပနီၣ်ဝဲဒၣ် ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် အီစထြ့လယါကီၢ်မုၢ်နံၤန့ၣ် စးထီၣ်အသးဖဲတၢ်ဒုးဖးဒိၣ်တၢတဘျီအတီၢ်ပူၤ ဒ်အမ့ၢ် တၢ်ဃုထၢတိၢ်မၤဘူၣ် တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ လၢတဒုးတၢ်ယၤ အတၢ်ဂဲၤပျုၢ်ဂဲၤဆှးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. မုၢ်နံၤအံၤတၢ်မၤလၤကပီၤအီၤဖဲလါယူၤလံ အတီၢ်ပူၤ တဘျုးနံၣ်ညါ, တမ့ၢ်ဖဲလါယနူၤအါရံၤဘၣ်.

တုၤလီၤဖဲ ၁၉၁၈နံၣ်န့ၣ်, တၢ်ကရၢကရိတနီၤ စးထီၣ်အဲၣ်ဒိးပာ်ပနီၣ်ဝဲလါယနူၤအါရံၤ ၂၆ ဒ်သိး အီစထြ့လယါကီၢ်မုၢ်နံၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲ ၁၉၃ဝနံၣ်န့ၣ်, ပှၤကိးလီၤသးလၢ Australian Natives Association — အီစထြ့လယါပှၤထူလံၤဖိကရၢအံၤ လုၢ်ဖိန့ၢ်ဝဲတၢ်အမံၤအံၤ လၢအဖိးသဲစး, ဒီး တုၤလီၤဖဲ ၁၉၃၅နံၣ်န့ၣ် ကီၢ်စဲၣ် အါတက့ၢ် မၤထွဲဝဲဒၣ်အဝဲသ့ၣ်, နာ်သက့ ဖဲန့ၣ်အခါ New South Wales န့ၣ် ဆဲးကိးဝဲမုၢ်နံၤအံၤဒ်သိး Anniversary Day — နံၣ်ဆဲးဆၢမုၢ်နံၤ ဆူမဲာ်ညါတဘျုးနံၣ်ညါန့ၣ်လီၤ.

လါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီန့ၣ် ဘၣ်မနုၤအဃိလၢ ပှၤထူလံၤဖိအဂီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်သးအုးလဲၣ်?

ဖဲ ၁၉၃၈နံၣ် တၢ်ဟဲတုၤလီၤဖဲကီၢ်အံၤအပူၤအနံၣ်ဆဲးဆၢပှဲၤထီၣ် ၁၅ဝ နံၣ်အခါ, ပှၤထူလံၤဖိခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကရၢကရိပာ်ပနီၣ်ဝဲမုၢ်နံၤအံၤဒ်အမ့ၢ် Day of Mourning—တၢ်သးအုးအမုၢ်နံၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤထူလံၤဖိ အဘီးရကၠံၤနၢၤ ထံဖိကီၢ်ဖိခွဲးယာ် တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ဒီဒါအဆိကတၢၢ်တဘျီန့ၣ်လီၤ.

စးထီၣ်ဖဲန့ၣ်လံၤလံၤ, လါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒ်သိး မုၢ်နံၤလၢ အအိၣ်ဒီးအစိကမီၤ လၢပှၤထူလံၤဖိပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ထီဒါ, တၢ်သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤ, ဒီး တၢ်အိၣ်မူလီၤတဲာ်က့ၤအမုၢ်နံၤန့ၣ်လီၤ.

What were the Australian Wars and why is history not acknowledged?

အီစထြ့လယါကီၢ်မုၢ်နံၤအံၤကဲထီၣ်ကမျၢၢ်တၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤသဘျ့လၢအခါဖဲလဲၣ်?

လၢနံၣ်ဆံဖှိၣ်အါမးအတီၢ်ပူၤ ကမျၢၢ်တၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤသဘျ့န့ၣ် ကီၢ်စဲၣ်တဘ့ၣ်ဒီးတဘ့ၣ် ရဲၣ်ကျဲၤမၤအီၤလီၤဆီလိာ်အသးန့ၣ်လီၤ. တနီၤပာ်ပနီၣ်ဝဲလါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီ န့ၣ် ဒ်သိး အမုၢ်နံၤဒၣ်ဝဲအသိး, နာ်တသက့ တနီၤတခီ ဟံးက့ၤဝဲ တၢ်အိၣ်ဘှံးအနံၤ ဖဲမုၢ်ဆၣ်—မုၢ်ခီၣ်ထံးပူၤအနံၤ လၢအဘူးကတၢၢ်တသီန့ၣ်လီၤ.

ဖဲ ၁၉၈၈နံၣ် တၢ်ဟဲတုၤလီၤဖဲဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤပှဲၤထီၣ်အနံၣ် ၂ဝဝန့ၣ်, ကီၢ်စဲၣ်ခဲလၢာ် ကယီကယီန့ၣ် ပာ်ပနီၣ်က့ၤဝဲ မုၢ်နံၤအံၤ ဒ်သိးအဝဲသ့ၣ် ကမျၢၢ်တၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤသဘျ့အသိးန့ၣ်လီၤ. ဖဲ ၁၉၉၄နံၣ်န့ၣ် လါယနူၤအါရံၤ ၂၆ သီကဲထီၣ်ဝဲ ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် ကမျၢၢ်တၢ်အိၣ်ဘှံးနံၤသဘျ့ဒ်သိးလိာ်အသးန့ၣ်လီၤ.

SYDNEY, AUSTRALIA - JANUARY 26: A general view is seen during Australia Day Live 2024 at the Sydney Opera House on January 26, 2024 in Sydney, Australia. (Photo by Don Arnold/WireImage) Credit: Don Arnold/WireImage

လါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီအံၤ ဘၣ်မနုၤအဃိလၢအကါဒိၣ် တုၤမုၢ်မဆါတနံၤအံၤလဲၣ်?

လါယနူၤအါရံၤ ၂၆သီန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒီးအခီပညီ အါမးန့ၣ်လီၤ. ပှၤတနီၤနီၤအဂီၢ်, မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ထံကီၢ်အံၤ ခၢၣ်စး အတၢ်က့ၣ်ပနီၣ်ဒီး မၤလၤကပီၤဝဲအီၤန့ၣ်လီၤ. လၢပှၤထူလံၤဖိအါဒံအါဂၤအဂီၢ်န့ၣ်, မ့ၢ်ဝဲ တၢ်နုာ်လီၤ ဂုာ်ဆူၣ် ဂုာ်ဖျိးန့ၢ်, တၢ်လီၤမၢ် ဒီး တၢ်သးစွံကတုၤ အတၢ်ပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးလၢအဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤန့ၣ် ဆဲးအိၣ်ဝဲဒၣ် သကုၤထံကီၢ်ဒီတဘ့ၣ်, တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် မုၢ်နံၤမုၢ်သီအံၤ အလီၢ်ခံ တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်တဲဖျါထီၣ် တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီ တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ အတၢ်ဒိၣ်ထီၣ်လဲၢ်ထီၣ်န့ၣ်လီၤ.

အီစထြ့လယါကီၢ်အဂ့ၢ် တၢ်ပာ်ဖျါအကူာ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ဖီၣ်လိာ်စုထုးထီၣ်ရၤလီၤသကိးဃုာ်အီၤဒီး NITV ကွဲၤထံၣ်ဟူအတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤန့ၣ်လီၤ. John-Paul Janke အတၢ်ကလုၢ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်မၤန့ၢ်အီၤလၢ NITV ကွဲၤထံၣ်ဟူတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ အထုးထီၣ်ရၤလီၤ တၢ်ဂီၤမူအပူၤန့ၣ်လီၤ.