ሃገራዊ ፓርክታት፡ ዕቑር ተፈጥሮ፡ ሕዙእ ናይ ባሕር ክፋልን ደቀባት ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ይሕዝኡን ብዝተፈላለዩ ሕግታት ይሰርሑን። ናይ ሓደ ሕዙእ ከባቢ ደቀባት ፍልይ ዝበለ ዝገብሮ እንታይ እዩ፣ ክትበጽሑዎም ትኽእሉ ምዃኖምን ብኸመይን ክትፈልጥ ትኽእል?
ሃገራዊ ፓርክታትን ዕቑር ተፈጥሮን ብቐንዱ ሕዙኣት መሬት ክኾኑ እንከለዉ፡ ክልኩል ባሕሪ ድማ ንህይወት ውቅያኖስ ይከላኸሉ። ናይ ደቀባት ዝሕለዉ ከባቢታት መሬት ወይ ባሕሪ ሃገር ብወለንታኦም ብባህላዊ ወነንቲ ዝመሓደሩ እዮም።
እዞም ኩሎም ዝተሓለዉ ከባቢታት ኣብታ ቀዳሞት ኣህዛብ ህዝብታት ንልዕሊ ዓሰርተታት ኣሽሓት ዓመታት ዝከናኸንዋ ሃገር ኣለዉ።
ሕዙእ ከባቢታት ደቀ'ባት ዝበሃሉ እንታይ'ዮም?
ብIPA ዝፍለጥ ብደቀባት ዝሕሎ ሕዙእ ከባቢ፡ ባህላውያን ወነንቲ ንዕቃበ ብወለንታኦም ከማሓድሩዎ ዝሰማምዑሉ ከባቢ መሬት ወይ ባሕሪ ሃገር እዩ።
መንግስቲ ኣውስትራልያን ጉጅለታት ቀዳሞት ኣህዛብን ነቲ ኣብ 1997 ዝጀመረ መደብ IPA ብሓባር'ዮም ሃንዲሶሞ። እዚ ንባህላዊ ወነንቲ ንብዙሕነት ህይወትን ባህላዊ ክብርታትን ንምሕላው ይድግፍ፣ ኣብ ርእሲኡ ድማ ባህላዊ ልምድታትን ሓላፍነትን ንሃገርን ይቕጽሉ።
ኣብ ኣውስትራልያ ኣብዚ እዋን እዚ፤
- 96 ውፉያት ሕዙእ ከባቢታት ደቀባት።
- 113 ሚልዮን ሄክታር መሬት ብናይ ደቀባት ሕዙእ ከባቢታት ዝተሸፈነ እዩ።
- 9.3 ሚልዮን ሄክታር ባሕሪ ብደቀባት ዝተሓለወ ከባቢታት ይሽፈን ።
IPAs ብሓባር ልዕሊ 55 ሚእታዊት ናይቲ ኣስታት ሓደ ርብዒ ስፍሓት መሬት እታ ሃገር ዝሕሉ ሃገራዊ ስርዓት ዕቑር ሃብቲ ኣውስትራልያ ይሕዙ።
ፕሮፌሰር ኤማ ሊ ኦኤኤም ናይ ትራውልዉልውይ ጓል ኣንስተይቲ ኮይና ኣብ ፈደረሽን ዩኒቨርሲቲ ተመራማሪት እያ። ብኣንቲ ኤማ እውን ትፍለጥ።
ቀዳሞት ኣህዛብ ንኣሽሓት ዓመታት መሬትን ማያትን ኣውስትራልያ ከም ዝዓቀቡ ትገልጽ።
"ኩሉ ግዜ ንሃገር ንምሕብሓብ ዝሕግዝ ስርዓት ነይሩና፡ እቶም ኣዝዮም፡ ቀለልቲ ዝመስሉ ነገራት፡ ካብቲ ዘድልየካ ንላዕሊ ከምዘይትወስድ ምርግጋጽ፡ ሃገር ድማ ንዝቕጽሉ ወለዶታት ኣብ ዝሓሸ ኩነታት ከም እትገድፍ ምርግጋጽ ዝገብሩ'ዮም። እዚኦም ንህዝብና ንዓሰርተታት ኣሽሓት ዓመታትን ኣማኢት ወለዶታትን ዘመሓድሩ ፍጹማት መትከላት እዮም።"
ናይ ደቀባት ሕዙኣት ቦታታት ካብቲ ካልእ ቦታታት ብምንታይ'ዮም ዝፍለዩ?
ሕዙእ ከባቢታት ደቀባት ካብቲ ካልእ ፍሉያት ዝኾኑሉ ምኽንያት ኣብ መንጎ ባህላውያን ኣላዪትን ፌደራል መንግስትን ዝግበር ወለንታዊ ስምምዓት ስለዝኾኑ እዩ።
ይኹን እምበር ብባህላዊ ኣላዪነት ጥራይ እዮም ክጅምሩ ይኽእሉ።
ንኻልኦት ዕቑር ከባቢታት፡ ከም ሃገራዊ ፓርክታት፡ ዕቑር ተፈጥሮን መዕቆቢ ባሕርን፡ ግዝኣታትን ግዝኣታትን ቀንዲ ሓላፍነት ምሕደራ መሬት ኣለዎም።
ናይ ብሕቲ ወነንቲ መሬት ከም ሓረስቶትን ጓሶትን ዋንነት መሬቶም እናዓቀቡ ወለንታዊ ናይ ዕቃበ ስምምዓት ክኣትዉ ይኽእሉ። በዞም ስምምዓት ዝሕሎ ብቑዕ መሬት ኣብ ሃገራዊ ስርዓት ዕቑር ሃብቲ ኣበርክቶ ክገብር ይኽእል።
ኣብ መንጎ ብደቀባት ዝሕለዉ ከባቢታትን ካልኦት ዕቑር ከባቢታትን ዘሎ ኣገዳሲ ፍልልይ፡ ባህሊ ኣብ ከመይ ከም ዝሰርሑ IPAs ማእከላይ ምዃኑ እዩ። እዚኦም ህዝቢ፡ ባህልን ሃገርን ዝተኣሳሰረ ምዃኑ ይግንዘቡ።
ኣንቲ ኤማ እዚ ካብቲ “ዓጺካ ግደፎ” ዝብል ኣገባብ ከም ዝፍለ ትዛረብ። IPAs በጻሕቲ ብዛዕባ ባህላውያን ወነንቲ ምብጻሕ ክፈቕዱ ዝመረጹላ ሃገር ንኽፈልጡ ዕድላት ክፈጥሩ ይኽእሉ።
“ሰባት ‘እዚ ናይ ሓዊ ልምዲ ኣዝዩ ኣዝዩ ኣረጊት’ ክብሉሉ ዝኽእሉ ቦታ ነቕርብ ኢና፡ ነታ ቃጸሎ ኣብ እትርእየሉ እዋን ድማ፡ ንሃገርና ንኣሽሓት ዓመታት ብሓባር ዝሓዙ ባህላዊ ልምድታት ትዕዘብ ኣለኻ ማለት'ዩ።”
ሓደ IPA ንኻልእ ዝተሓለወ ከባቢ ከም ሃገራዊ ፓርክ ወይ ፓርክ ባሕሪ ክደራረብ ይኽእል። ኣብ ከምዚ ኩነታት ባህላውያን ወነንቲ ምስ ካልኦት ነቲ ከባቢ ሕጋዊ መሰላት ወይ ናይ ምሕደራ ሓላፍነት ዘለዎም ትካላት ይሰርሑ።
ሕዙኣት ከባቢ ደቀ'ባት ብኸመይ ይሰርሑ?
ነፍሲ ወከፍ ብደቀባት ዝሕሎ ከባቢ ባህላውያን ወነንቲ ባህላውን ከባብያውን ክብርታቱ ብኸመይ ከም ዝሕልዉ ዝገልጽ ውጥን ምሕደራ ኣለዎ።
ሕዙእ ከባቢ ደቀባት ንምቛም ክልተ ደረጃታት ኣለዉ፤
- ምኽሪ፡ ባህላውያን ኣላዪታት ምስ ጉጅለታት ቀዳሞት ኣህዛብ፡ ወነንቲ መሬት፡ መዳርግቲ ኣካላትን ክኾኑ ዝኽእሉ መሻርኽትን ዘተን ውጥንን ይመርሑ። ንሃገር ንምሕብሓብ ዕላማታትን ስትራተጂታትን የዳልዉ።
- ተወፋይነት፦ ባህላውያን ኣላዪታት ነቲ ከባቢ ከም IPA ክውፍዮ ድዩ ኣይውፈይን ይውስኑ። ንመንግስቲ ኣውስትራልያ ነቲ ውጥን ምሕደራ ክድግፍን ንIPA ብወግዒ ኣፍልጦ ክህብን ክዕድሙ ከቕርቡ ይኽእሉ።
ብደቀባት ዝሕሎ ከባቢ ምእዋጅ ዋንነት፣ ንናይ ተወላዲ ርእሰ-ማል ወይ ኣብ ልዕሊ ሃገር ዘሎ ሕጋዊ መሰላት ኣይቅይርን እዩ።
ንጥፈታት ምሕደራ፤
- ባህላውን ቅዱሳትን ቦታታት ምሕላው
- ባህላዊ ልምድታት ሓዊ ምጥቃም
- ኣብ ሓደጋ ምጽናት ዝርከቡ ዓሌታት ምክትታል
- ህይወታውነት ምዕንባብ
- ዳህሳስ ብዙሕነት ህይወት ምክያድ
- ርስሓት ባሕሪ ምእላይ
- ጻህያይን እንስሳ ዘገዳምን ምቁጽጻር
- ቱሪዝምን በጻሕትን ምምሕዳር
- ፍልጠት ናብ መንእሰያት ወለዶታት ምሕላፍ።
ስለምንታይ’ዮም ብደቀባት ዝሕለዉ ከባቢታት ንኣከባብን ባህልን ኣውስትራልያ ኣገደስቲ ዝኾኑ?
ኣብ ፋውንደሽን ምዕቃብ ኣውስትራልያ (ACF) ሃገራዊ ተቓላሳይ ተፈጥሮ ጀስ ኣብርሃምስ፡ ሕዙእ ቦታታት እቲ እንኮ ኣድማዒ መንገዲ ከባቢያዊ ጥዕና ምዃኑ ንምርግጋጽ ምዃኑ ይገልጽ።
"ሃገራዊ ፓርክታትናን ካልኦት ሕዙእ ቦታታትናን ንኹሎም ኣብ ኣውስትራልያ ክንረኽቦም እንኽእል ዝተፈላለዩ ዓይነታት መነባብሮ ወይ ዓይነታት ተፈጥሮ ውክልና ዘለዎ እኩብ ክከናኸኑ ይጽዕሩ ኣለዉ። ከምኡ'ውን መጻኢ ወለዶታት ኣውስትራልያ እንታይ ምዃናን ትመስልን ምእንቲ ክርእዩ ኣብነታት ናይ ኩሎም ኣብ ኣውስትራልያ ዘለዉ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ተፈጥሮ ክንከላኸል ናይ ብሓቂ ኣገዳሲ እዩ።"
ልዕሊ 80 ሚእታዊት ተኽልታትን መጥበውትን ኣውስትራልያ ከምኡ'ውን 45 ሚእታዊት ኣዕዋፍ ኣብ ካልእ ቦታታት ዓለም ኣይርከቡን።
ይኹን’ምበር፡ ኣብ ልዕሊ ህይወታዊ ብዙሕነት ኣውስትራልያ እናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ጸቕጢ ስለዘሎ፡ ቁጽሪ ናይቶም ብሃገር ደረጃ ኣብ ሓደጋ ዝርከቡ ዓይነታት እንስሳታት እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ።
ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኲንስላንድ ሳይንቲስት ዕቃበ ፕሮፌሰር ጀምስ ዋትሰን፡ ዕቑር ከባቢታት ኣብ ምሕላው ኣብ ሓደጋ ዝርከቡ ዓይነታት እንስሳታትን ኣብ ሓደጋ ዝርከቡ ስነ-ህይወትን ወሳኒ ምዃኖም ይዛረብ።
"እቲ ምኽንያት ካብ ልምዓት ዝተፈልዩ መሬታትን ባሕርን ስለዝኾኑ እዩ። ስለዚ ንመሬት ምጽራይን ምጽራይ ኣትክልትን ዝፈጥሩ ቡልዶዘራት ኣብ ውሽጦም ክኣትዉ ኣይፍቀዱን እዮም። ከምኡ'ውን ካልኦት ንጥፈታት ደረጃ ተፈጥሮ ኣብ ውሽጢ ዶባት ናይ ሓደ ዕቑር ቦታ ዘይፍቀዱ። ስለዚ፡ ብዓይነት ውሑስ መዕቆቢታት እዮም።"
ከመይ ጌርካ ኢኻ ንሓደ ብደቀባት ዝሕሎ ከባቢ ብኣኽብሮት ክትበጽሕ ትኽእል?
ሚስተር ኣብርሃምስ፡ ንተፈጥሮ ንምሕብሓብ ክትሕግዙ ብዙሓት ቀለልቲ ነገራት ከምዘለዉ ይዛረብ፤
- ኣብ ውሽጢ ገዛኻ እንስሳታት ብለይቲ ናብ ደገ ኣይተውጻዮም ብፍላይ ድሙ።
- ፕላስቲክ ናብ መስመራት ማይ ከምዘይኣቱ ንምርግጋጽ ዳግማይ ምጥቃም።
- ኣብ ቀረባኻ ንዘሎ መናፈሻ፡ ሕዛእቲ ወይ ሃገራዊ ፓርክ ዝከናኸን ማሕበረሰባዊ ትካል ብወለንታ ተሳተፍ።
- ዝኾነ ናይ ከባቢ ጉዳይ ምስ ናይ ከባቢኻ ኣባል ባይቶ ኣልዕል።
ብዛዕባ ሕዙእ ቦታታት ምርዳእ፡ ኣውስትራልያ ምስ ተፈጥሮ ዘለዋ ፍሉይ ዝምድና እናተረዳእካ፡ ከተስተማቕሮም ይሕግዘካ።
"ብዛዕባ ዕቑር ቦታታት ከም ደቂ ሰባት ንመጻኢና ውሕስነት ዝህቡ ኮይኖም ንሓስብ እንተኾይንና፡ ኩላትና ኣብ ድሕሪ ገዛና፡ [ወይ] ኣብታ ንእሽቶ ህዝባዊ ቦታ ኣብ ባልኮኒ ኣፓርታማና ንኣሽቱ ነገራት ናይ ምስራሕ ዓቕሚ ኣለና" ትብል ኣንቲ ኤማ።
"ንፉዓት ሰባት ጥራይ ክንከውን ኣለና፡ ሕዙእ ቦታታት ድማ ነዚ የዘኻኽሩና፡ ዕቑር ከባቢታት ደቀባት ድማ ነዚ መልእኽቲ ልዕል የብሉ።"
ስለዚ፡ ኣብ ዝቕጽል እዋን ክትበጽሕ ከለኻ፡ ኣብ መን ሃገር ከም ዘለኻ ፍለጥ፡ ናይቲ ከባቢ መምርሒ ተኸተልን ውሳነታት ባህላውያን ኣላዪታት ኣኽብርን።
ናብቲ ቦታታት ክትገይሽ ክትውጥን ከለኻ ዝሕግዙኻ ምኽርታት፤
- ነቲ ከባቢ መን ከም ዘመሓድርን በጻሕቲ ይፍቀዱ ድዮም ኣይፍቀዱን ንምርግጋጽ ወግዓዊ ካርታ ወይ መርበብ ሓበሬታ ርአ። መንግስቲ ኣውስትራልያ ሃገራዊ ካርታ IPA ይሓትም'ዩ ኣብኡ ድማ IPAs ከተለልዮም ትኽእል።
- ብዛዕባ መእተዊ፣ ፍቓድ፣ ምዕጻውን ባህላዊ ተሃዋሲ ቦታታትን ምስ ዝምልከቶ ትካል ባህላዊ ወናኒ፣ ኣካያዲ IPA፣ ቤት ምኽሪ መሬት ወይ በዓል መዚ መናፈሻ ርኸቡ።
- ምልክታት ንገለ ሕዙእ ቦታታት ከለልዩ ይኽእሉ እዮም፡ እንተኾነ ግን ኩሉ ግዜ ኣይርከቡን። ኣብ ምልክታት ጥራይ ክትምርኮስ የብልካን።
ከምኡ’ውን ዘክር፡ ነፍሲ ወከፍ እትረግጾ ቦታታት፡ ነፍሲ ወከፍ እትበጽሖ ገማግም ባሕርን ነፍሲ ወከፍ እትድህስሶ ጫካን ኣካል ናይቲ ኣዝዩ ዝዓበየ ነገር እዩ።
ኣካል ናይቲ ተፈጥሮኣውን ህያውን ባህላዊ ውርሻታት ኣውስትራልያ እዩ።
Subscribe to or follow the Australia Explained podcast for more valuable information and tips about settling into your new life in Australia.
Do you have any questions or topic ideas? Email australiaexplained@sbs.com.au
