Cơn địa chấn Hormuz 2026: Khi dầu mỏ trở lại thành vũ khí địa chính trịThế giới đang chứng kiến một trong những cú sốc năng lượng lớn nhất kể từ sau Thế chiến thứ hai. Những gì đang diễn ra tại eo biển Hormuz không đơn thuần là một cuộc xung đột quân sự cục bộ giữa Mỹ, Israel và Iran; đó là một cơn địa chấn kinh tế với sức công phá vượt xa những gì nhân loại từng trải qua trong quá khứ. Với việc tuyến đường huyết mạch này bị phong tỏa, bóng ma của cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 đang quay trở lại, nhưng với một diện mạo mới, khốc liệt và khó lường hơn.
Điểm nghẽn Hormuz và kỷ lục gián đoạn nguồn cung
Theo báo cáo mới nhất từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) công bố ngày 12/3/2026, thế giới đang đối mặt với mức gián đoạn cung ứng dầu lớn nhất trong lịch sử hiện đại. Eo biển Hormuz, nơi vận chuyển trung bình hơn 20 triệu thùng dầu mỗi ngày — chiếm khoảng 20% lượng tiêu thụ toàn cầu — đã gần như tê liệt hoàn toàn sau các cuộc tấn công vào cơ sở hạt nhân và quân sự của Iran.
Dữ liệu từ Kpler và Vortexa cho thấy lưu lượng tàu chở dầu qua đây đã giảm tới 98% chỉ trong 10 ngày đầu của cuộc khủng hoảng. Hệ quả là nguồn cung dầu thế giới sụt giảm đột ngột 8 triệu thùng mỗi ngày, tương đương gần 8% nhu cầu toàn cầu. Con số này đã chính thức vượt qua quy mô của cả hai cuộc khủng hoảng dầu mỏ chấn động năm 1973 và 1979. Giá dầu Brent theo đó đã bị đẩy từ mức 65–70 USD lên trên ngưỡng 100 USD/thùng, có thời điểm chạm mốc 122 USD. Không chỉ dầu, thị trường khí hóa lỏng (LNG) cũng chao đảo khi giá chỉ số JKM tăng gấp đôi, đe dọa an ninh năng lượng của toàn bộ khu vực Thái Bình Dương.
Bài học từ năm 1973 và sự khác biệt mang tính thời đại
Nhìn lại lịch sử, cuộc khủng hoảng năm 1973 bắt nguồn từ chiến tranh Yom Kippur khi các nước Ả Rập áp đặt lệnh cấm vận để đáp trả việc Mỹ ủng hộ Israel. Thời điểm đó, giá dầu tăng gấp 4 lần, gây ra hiện tượng "lạm phát đình trệ" (stagflation) kéo dài, khiến GDP của Mỹ giảm 4,7% và Nhật Bản giảm tới 7%. Dầu mỏ lần đầu tiên được sử dụng như một "vũ khí chính trị" rõ ràng.
Tuy nhiên, bối cảnh năm 2026 có những điểm khác biệt chí mạng. Một mặt, thế giới ngày nay đã có sự chuẩn bị tốt hơn với các kho dự trữ chiến lược khổng lồ và nguồn năng lượng tái tạo. Mặt khác, quy mô gián đoạn hiện tại lại lớn hơn về khối lượng tuyệt đối. Đặc biệt, cấu trúc kinh tế toàn cầu đã thay đổi: Châu Á giờ đây phụ thuộc vào dầu mỏ Trung Đông nặng nề hơn rất nhiều so với thập niên 1970.
Châu Á: Tâm điểm của sự tổn thương
Châu Á hiện là khu vực nhập khẩu khoảng 25 triệu thùng dầu mỗi ngày, với gần 60% nguồn cung đến từ Trung Đông. Điều đáng ngại là hơn 80% lượng dầu thô đi qua eo biển Hormuz có điểm đến là các thị trường châu Á. Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc đang đứng trước "họng súng" năng lượng khi các đường ống dẫn dầu bypass qua Saudi Arabia hay UAE quá nhỏ để bù đắp sự thiếu hụt từ đường biển.
- Nhật Bản và Hàn Quốc: Với tỷ lệ phụ thuộc vào dầu Trung Đông lần lượt là 95% và 70%, hai nền kinh tế này đang gánh chịu áp lực chi phí sản xuất cực lớn. Dù có kho dự trữ dài hạn, nhưng giá năng lượng tăng cao đang trực tiếp bào mòn thặng dư thương mại và đẩy lạm phát nội địa lên mức báo động.
- Ấn Độ: Một quốc gia nhập khẩu 90% dầu thô nhưng kho dự trữ chỉ đủ dùng dưới 30 ngày. Cứ mỗi 10 USD tăng thêm trên mỗi thùng dầu, thâm hụt cán cân vãng lai của Ấn Độ lại nới rộng thêm 0,3-0,4% GDP.
- Đông Nam Á: Thái Lan và Philippines đang phải áp dụng các biện pháp khẩn cấp như giá trần nhiên liệu và hạn chế phương tiện cá nhân để đối phó với mức lạm phát vượt ngưỡng mục tiêu.
Vị thế "hai mặt" của Úc
Trong vòng xoáy này, Úc xuất hiện với một vị thế đặc biệt: vừa là "người hưởng lợi" vừa là "nạn nhân". Với tư cách là một trong những nhà xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới, Úc đang ghi nhận doanh thu kỷ lục khi giá khí đốt tại châu Á đạt đỉnh. Nguồn thu này giúp cải thiện ngân sách liên bang đáng kể và củng cố vai trò nhà cung cấp tin cậy.
Tuy nhiên, Úc lại đối mặt với rủi ro lớn từ sự phụ thuộc vào nhiên liệu tinh chế. Hơn 90% xăng dầu và nhiên liệu máy bay của Úc được nhập khẩu từ các nhà máy lọc dầu tại Singapore, Hàn Quốc và Nhật Bản — những nơi vốn đang thiếu hụt nguyên liệu đầu vào từ Trung Đông. Theo các chuyên gia từ Viện Chính sách Chiến lược Úc, quốc gia này đang trong tình trạng "dễ tổn thương kép". Nếu các nhà máy lọc dầu tại châu Á giảm công suất, Úc có thể đối mặt với tình trạng thiếu hụt thực sự chỉ trong vòng 1-2 tháng.
Phản ứng khẩn cấp và kịch bản suy thoái kéo dài
Để ứng phó, IEA đã kích hoạt đợt giải phóng kho dự trữ chiến lược lớn nhất lịch sử với 400 triệu thùng dầu từ 32 quốc gia thành viên. Tuy nhiên, Goldman Sachs và JPMorgan đều cảnh báo đây chỉ là giải pháp "mua thời gian".
Nếu xung đột kéo dài từ 6 đến 12 tháng, khủng hoảng sẽ chuyển từ cú sốc ngắn hạn sang cú sốc cấu trúc. Giá dầu có thể neo ở mức 150 USD, thậm chí 180-200 USD nếu cơ sở hạ tầng bị phá hủy thêm. Khi đó, lạm phát toàn cầu sẽ tăng thêm 1-3%, đẩy các nền kinh tế lớn vào tình trạng suy thoái kỹ thuật. Các ngành hàng không, vận tải biển và hóa chất sẽ là những nạn nhân đầu tiên của làn sóng phá sản hoặc đình trệ sản xuất.
Khoảnh khắc lịch sử cho sự thay đổi
Cuộc khủng hoảng Hormuz 2026 đang phơi bày một sự thật tàn khốc: sự phụ thuộc quá mức vào một "điểm nghẽn" địa chính trị duy nhất là một sai lầm chiến lược. Nhưng như một quy luật, trong nguy có cơ. Giống như năm 1973 đã thúc đẩy hiệu suất năng lượng, cú sốc 2026 đang tạo ra lực đẩy chưa từng có để khu vực châu Á - Thái Bình Dương tăng tốc chuyển đổi sang năng lượng sạch và đa dạng hóa nguồn cung.
Úc, với thế mạnh về hydrogen xanh và LNG, đang đứng trước cơ hội trở thành "cầu nối" năng lượng an toàn cho châu Á. Để biến khủng hoảng thành bước ngoặt, các quốc gia cần siết chặt hợp tác khu vực, thay vì chỉ đơn độc tìm cách giải cứu chính mình bằng các kho dự trữ hữu hạn.
Thế giới sau năm 2026 chắc chắn sẽ không còn giống như trước. Bản đồ năng lượng toàn cầu đang được vẽ lại ngay trong khói lửa của xung đột, và những quốc gia nào chậm chân trong việc tự chủ năng lượng sẽ phải trả một cái giá rất đắt cho những bài học từ lịch sử.
READ MORE
Á châu Ngày nay
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
Phần "Transcript" do AI tạo ra. Đọc thêm về việc SBS sử dụng AI: https://www.sbs.com.au/aboutus/sbs-guiding-principles-for-use-of-ai/
