Dù gần như đã được loại trừ tại các nước phát triển, bệnh thấp tim vẫn tồn tại dai dẳng tại Úc, với người Thổ dân và người dân đảo Torres Strait chiếm tới 93% số ca bệnh. Các bác sĩ cảnh báo tình trạng nhà ở quá đông đúc, thiếu cơ sở vệ sinh, khó tiếp cận dịch vụ y tế phù hợp về văn hóa và việc chăm sóc thiếu liên tục đang khiến những căn bệnh có thể phòng ngừa như ghẻ và bệnh thấp tim tiếp tục gây hậu quả nghiêm trọng tại các cộng đồng vùng sâu vùng xa.
Bác sĩ Sarah Jane Springer, một phụ nữ Wiradjuri, bác sĩ gia đình vùng nông thôn kiêm bác sĩ sản khoa.
“Có một cộng đồng vùng sâu vùng xa nơi tôi từng đến làm việc trong một thời gian ngắn mà theo tôi có thể nói là bệnh đã lưu hành trên diện rộng.
“Rất nhiều gia đình đã mắc bệnh ghẻ nhưng không thể điều trị dứt điểm, rồi cứ lây qua lây lại suốt nhiều tháng. Thậm chí có những câu chuyện về một số người trong cộng đồng phải mua giường và ghế sofa mới với hy vọng có thể loại bỏ căn bệnh này.”
Trong hơn 20 năm qua, bà làm việc trong lĩnh vực y tế dành cho người Thổ dân và chăm sóc sức khỏe ban đầu tại nhiều cộng đồng vùng sâu vùng xa ở Úc.
Bà cho biết mức độ nghiêm trọng của tình trạng bệnh ghẻ lưu hành mà bà chứng kiến gần đây tại một cộng đồng vùng sâu vùng xa ở Queensland là lời nhắc nhở rõ ràng về tác động dai dẳng của những căn bệnh có thể phòng ngừa đối với các cộng đồng Bản địa tại đây.
“Ghẻ là tình trạng một người bị nhiễm một loại ký sinh trùng cực nhỏ, thường do tiếp xúc gần với người khác hoặc qua giường ngủ, khăn trải giường và những vật dụng tương tự. Vì vậy, xét trên một số phương diện, đây là căn bệnh khá dễ lây lan. Nhìn chung, bệnh có thể được điều trị khá dễ dàng nếu người dân tiếp cận được các loại thuốc như Lyclear, một loại thuốc bôi ngoài da từ cổ trở xuống. Tuy nhiên, người bệnh cũng cần thay ga giường và giặt sạch tất cả những vật dụng đó.”
Bà cho biết nếu không được điều trị, bệnh ghẻ có thể góp phần gây ra những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.
“Bệnh có thể gây nổi cục trên da và ngứa dữ dội. Khi gãi làm trầy lớp da bên ngoài, người bệnh có thể bị nhiễm trùng thứ phát. Từ đó có thể dẫn đến nhiễm liên cầu khuẩn, gây ra các bệnh về thận. Một số nghiên cứu thậm chí còn ghi nhận hậu quả liên quan đến bệnh tim do thấp.”
Bệnh thấp tim (hay còn gọi là bệnh tim do thấp), là tình trạng tổn thương van tim vĩnh viễn do sẹo hình thành sau một hoặc nhiều đợt sốt thấp khớp cấp tính. Đây là một căn bệnh có thể phòng ngừa nhưng lại có nguy cơ gây tử vong. Bệnh bắt nguồn từ tình trạng nhiễm khuẩn ở cổ họng hoặc trên da và nếu không được điều trị, có thể gây tổn thương tim vĩnh viễn.
Bác sĩ Shannon Springer, một người Yuwi đến từ Mackay, là giáo sư kiêm nhiệm tại Đại học Griffith và cũng làm bác sĩ đa khoa tại các cộng đồng vùng sâu vùng xa.
Ông cho biết việc phát hiện và điều trị sớm tình trạng nhiễm liên cầu khuẩn nhóm A ở cổ họng hoặc trên da là điều thiết yếu để ngăn bệnh tiến triển thành bệnh thấp tim.
“Sốt thấp khớp là phản ứng miễn dịch của cơ thể trước liên cầu khuẩn nhóm A gây nhiễm trùng. Nếu tình trạng này tái diễn nhiều lần, nó có thể làm tổn thương các van tim. Người bệnh có thể đến khám ở những giai đoạn khác nhau trong tiến trình bệnh. Chẳng hạn, chúng tôi có thể gặp những người bị nhiễm trùng cổ họng ở giai đoạn đầu và họ được điều trị bằng thuốc kháng sinh. Nhưng một số người không đến khám, khiến tình trạng nhiễm liên cầu khuẩn tiếp diễn và gây ra phản ứng miễn dịch, rồi các van tim dần bị tổn thương theo thời gian. Khi người dân không được tiếp cận dịch vụ chăm sóc tốt và không được điều trị đúng cách, nguy cơ mắc bệnh tim, cụ thể là bệnh thấp tim, sẽ trở nên rất cao.”]]
Người mắc bệnh thấp tim cần được chăm sóc y tế lâu dài, điều trị kháng sinh thường xuyên và trong một số trường hợp có thể phải phẫu thuật tim.
Căn bệnh nguy hiểm này phần lớn đã được loại trừ tại các quốc gia phát triển vào giữa thế kỷ 20.
Tại Úc, việc đưa penicillin vào điều trị nhiễm trùng, cùng với khả năng tiếp cận dịch vụ y tế được cải thiện trong những năm 1940 và 1950, đã giúp tỷ lệ mắc bệnh giảm mạnh tại phần lớn các khu vực trên cả nước.
Theo Trung tâm Nghiên cứu Xuất sắc về Chấm dứt Bệnh thấp tim, căn bệnh này thường được xem là bệnh của các nước đang phát triển. Tuy nhiên, Úc vẫn có tỷ lệ mắc bệnh thuộc hàng cao nhất thế giới.
Bác sĩ Alicia Veasey, một phụ nữ người dân đảo Torres và là Chủ tịch đắc cử của Hiệp hội Bác sĩ Bản địa Úc, AIDA, cho biết một thực tế nghiêm trọng là người thuộc các cộng đồng người Thổ dân chiếm tỷ lệ đặc biệt cao trong số những người mắc bệnh thấp tim.
“Chúng ta đang chứng kiến bệnh thấp tim tiếp tục tồn tại dai dẳng, đặc biệt tại các cộng đồng vùng sâu vùng xa. Người Thổ dân và người dân đảo Torres chiếm tới 93% số ca bệnh.”
Năm 2023, ba phụ nữ Thổ dân trẻ tuổi đã tử vong tại cộng đồng Doomadgee ở vùng nông thôn phía tây bắc Queensland, do những biến chứng của bệnh thấp tim vốn có thể phòng ngừa được.
Bác sĩ Veasey cho biết những trường hợp tử vong này là dấu hiệu đau lòng cho thấy hệ thống đang thất bại.
“Đây là căn bệnh có thể được phòng ngừa bằng điều kiện nhà ở đầy đủ, khả năng tiếp cận dịch vụ y tế an toàn về văn hóa, sự liên tục trong chăm sóc và các hệ thống kỹ thuật số kết nối giữa những cơ sở y tế để bảo đảm người bệnh không bị bỏ sót. Đây không phải là những vấn đề mà từng cá nhân trong cộng đồng có thể tự kiểm soát. Trách nhiệm thuộc về chính phủ, các hệ thống y tế và những người lãnh đạo các hệ thống đó.”
Bác sĩ Shannon Springer cho biết trong hàng chục năm điều trị các bệnh như bệnh tim do thấp tại những cộng đồng vùng sâu vùng xa, một trong những yếu tố góp phần phổ biến nhất mà ông nhận thấy là tình trạng thiếu nhà ở phù hợp.
“Khi xuất hiện các ca sốt thấp khớp, gần như có thể chắc chắn rằng một số cộng đồng đó đang gặp vấn đề về nhà ở. Những ngôi nhà xuống cấp, hoạt động không tốt và có quá nhiều người cùng sinh sống sẽ góp phần gây ra tình trạng nhiễm trùng da tái phát, viêm tai giữa hay nhiễm trùng tai tái phát, nhiễm trùng đường hô hấp, bệnh ghẻ và nhiễm liên cầu khuẩn nhóm A. Tất cả đều liên quan đến việc nhiều người sống quá gần nhau.”
Ông cho biết nhà ở tại nhiều cộng đồng vùng sâu vùng xa không được xây dựng phù hợp để giúp các gia đình Thổ dân và người dân đảo Torres duy trì sức khỏe.
“Việc có phòng tắm phù hợp, có nhiều hơn một phòng tắm, có nơi giặt giũ, có nước nóng, hệ thống thoát nước và giường ngủ phù hợp đều rất quan trọng. Khả năng tiếp cận nguồn nước sạch cũng vô cùng cần thiết.”
Khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cũng là một vấn đề lớn, khi nhiều người tại các cộng đồng vùng sâu và đặc biệt xa xôi phải di chuyển những quãng đường rất dài để được điều trị.
Tuy nhiên, vấn đề đối với các cộng đồng người bản địa còn trở nên phức tạp hơn. Theo bác sĩ Springer, những dịch vụ y tế và bệnh viện nhỏ tại vùng nông thôn thường không được trang bị đầy đủ để cung cấp dịch vụ chăm sóc an toàn về văn hóa.
“Có những trường hợp người Thổ dân và người dân đảo Torres Strait tránh đến bệnh viện vì lo ngại về cách họ sẽ được chăm sóc, hoặc họ phải tự lựa chọn nơi mình sẽ đến. Điều này trở thành một rào cản đối với khả năng tiếp cận dịch vụ. Vì vậy, những dịch vụ phù hợp về văn hóa đóng vai trò then chốt trong việc khuyến khích người dân đến khám sớm, thay vì chỉ tìm kiếm sự trợ giúp khi bệnh đã trở nặng.”
Bác sĩ Sarah Jane Springer cho biết hệ thống y tế vùng sâu vùng xa của Úc hiện phụ thuộc rất nhiều vào lực lượng lao động chỉ đến làm việc trong thời gian ngắn. Điều này khiến bệnh nhân khó nhận được dịch vụ chăm sóc liên tục, đồng thời khiến các chuyên gia y tế khó hiểu biết sâu sắc về cộng đồng nơi họ làm việc.
“Lực lượng đó bao gồm bác sĩ, y tá, nhân viên y tế Thổ dân và nhân viên y tế liên ngành. Họ đến làm việc theo từng đợt rồi lại rời đi, sau đó một nhóm người mới hoặc một đội ngũ mới lại tiếp quản. Theo tôi, đây là hậu quả của sự đổ vỡ trong hệ thống và việc chúng ta chưa thực sự coi trọng đúng mức sự cần thiết của một lực lượng lao động ổn định, có thể duy trì việc chăm sóc liên tục cho các cộng đồng.”
Bà cho biết để cải thiện kết quả y tế, Úc cần thay đổi cách tiếp cận đối với lĩnh vực y tế vùng sâu vùng xa ở cấp độ toàn hệ thống.
“Vấn đề này không chỉ đơn thuần thuộc về lĩnh vực y tế và cũng không chỉ đơn thuần là vấn đề của người Thổ dân. Đây là triệu chứng của một hệ thống đang gặp khó khăn, không cung cấp đầy đủ sự hỗ trợ, chăm sóc và về cơ bản là những quyền con người thiết yếu cho một bộ phận dân số.”
Ở cả cấp liên bang và tiểu bang, nhiều chương trình và chiến lược của chính phủ đã được triển khai nhằm giải quyết bệnh tim do thấp tại các cộng đồng vùng sâu vùng xa.
Năm 2021, chính phủ liên bang thông báo sẽ chi 95,8 triệu đô la trong giai đoạn từ năm 2022 đến năm 2028 để giải quyết bệnh tim do thấp thông qua Chiến lược Phòng chống Sốt thấp khớp.
Chính quyền Lãnh thổ Bắc Úc và chính phủ liên bang cũng cùng đầu tư bốn tỷ đô la trong vòng 10 năm nhằm cải thiện điều kiện nhà ở tại các cộng đồng vùng sâu vùng xa.
Trong tuyên bố gửi SBS, một phát ngôn viên của Cơ quan Y tế Queensland cũng thừa nhận vai trò của nhà ở đối với sức khỏe và phúc lợi tổng thể của người thuộc các cộng đồng bản địa. Một phần tuyên bố cho biết:
“Chúng tôi đang áp dụng cách tiếp cận trên toàn hệ thống, tập trung vào công tác phòng ngừa, dịch vụ y tế an toàn về văn hóa, các giải pháp do cộng đồng dẫn dắt và giải quyết những yếu tố xã hội quyết định sức khỏe.”
Cơ quan y tế Lãnh thổ Bắc Úc và Nam Úc cho biết họ cũng đang nỗ lực tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu và củng cố các dịch vụ tại những cộng đồng vùng sâu vùng xa.
Một phát ngôn viên của Cơ quan Y tế Nam Úc nói với SBS rằng cơ quan này đang cải thiện môi trường sống lành mạnh thông qua việc giám sát nước uống, nước thải và an toàn thực phẩm, đồng thời hợp tác với các cộng đồng và tổ chức Thổ dân.
Tuy nhiên, bác sĩ Sarah Jane Springer cho rằng vẫn còn nhiều việc có thể được thực hiện.
Bà nói rằng sự thay đổi thực chất trên toàn hệ thống cần do người Thổ dân và người dân đảo Torres dẫn dắt, đồng thời phải dựa trên cách thức hiểu biết, tồn tại và hành động của họ.
“Bởi vì điều thường xảy ra là các hệ thống của chính phủ, hoặc thậm chí hệ thống y tế với tư cách là một bộ phận của hệ thống lớn hơn, thường áp đặt công việc lên cộng đồng thay vì làm việc cùng cộng đồng và vì lợi ích của họ. ‘Quản trị văn hóa’ về cơ bản chỉ là một thuật ngữ có vẻ phức tạp để nói về quá trình phối hợp các tiếng nói tại địa phương, giúp họ đưa ra những giải pháp cần thiết và bảo đảm các giải pháp đó thực sự phù hợp với hoàn cảnh của cộng đồng.”
Những người vận động cho biết hiệu quả của các giải pháp được xây dựng bởi và cùng với những cộng đồng chịu ảnh hưởng đã thể hiện rõ qua vô số sáng kiến do người Thổ dân quản lý.
Một ví dụ là dự án Remote Laundries, tức Các cơ sở giặt ủi vùng sâu vùng xa, do tổ chức phi lợi nhuận thuộc sở hữu của người Thổ dân Aboriginal Investment Group điều hành, phối hợp với Tổ chức Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp Khối Thịnh vượng chung, CSIRO.
Dự án phi lợi nhuận này cung cấp miễn phí các cơ sở giặt ủi đạt tiêu chuẩn thương mại. Hiện có tám cơ sở đang hoạt động tại những cộng đồng ở Lãnh thổ Bắc Úc.
Giám đốc điều hành Elizabeth Morgan-Brett cho biết dự án được xây dựng nhằm giải quyết những vấn đề sức khỏe liên quan đến tình trạng nhà ở quá đông người và thiếu cơ sở giặt giũ.
“Dự án bắt đầu từ một cuộc trò chuyện, khi giám đốc khu vực Katherine của chúng tôi đứng lên và nói: ‘Tám trong số 10 em bé của chúng ta mắc bệnh ghẻ trước khi tròn một tuổi.’ Bà ấy nói: ‘Hãy suy nghĩ về điều đó. Tám trong số 10 em nhỏ của chúng ta bị một loại ký sinh trùng cực nhỏ đào hang dưới da, đẻ trứng và gây nhiễm trùng cho cơ thể bé nhỏ của các em. Một người nào đó cần phải làm điều gì đó để giải quyết vấn đề này.’’”
Bà cho biết tác động tích cực của dự án hiện đã được thể hiện rất rõ ràng.
“Chúng tôi biết dự án này có hiệu quả vì trong vòng hai năm hoạt động tại Barunga, số trường hợp đến Phòng khám Sunrise Health vì bệnh ghẻ đã giảm 60%. Chúng tôi cũng biết rằng kể từ khi cơ sở giặt là đi vào hoạt động, Barunga không ghi nhận thêm ca bệnh tim do thấp mới nào. Sau đó, chúng tôi đã khai trương thêm bảy cơ sở. Hiện chúng tôi đang xây dựng ba cơ sở khác và đã nhận được tài trợ cho thêm bốn cơ sở nữa. Như vậy, trong vòng ba năm tới, chúng tôi sẽ có 14 cơ sở giặt ủi hoạt động không chỉ tại Lãnh thổ Bắc Úc mà còn trên khắp Tây Úc.”
Giám đốc Gắn kết với người Bản địa của tổ chức, ông Lachlan McKenzie, cho biết sự hợp tác thực chất với cộng đồng là yếu tố then chốt dẫn đến thành công của dự án.
“Đó là những gì chúng tôi thực hiện thông qua quá trình tham vấn kéo dài từ 12 đến 18 tháng, làm việc với cộng đồng, các Chủ nhân Truyền thống và các bậc cao niên. Tất cả nhằm xây dựng lòng tin và hợp tác với họ để tạo ra những gì họ cần và mong muốn. Cơ sở đó thuộc về họ và họ cần làm chủ nó. Không thể chỉ đặt một thứ gì đó vào cộng đồng rồi bỏ đi và tự vỗ vai khen ngợi mình. Điều thực sự quan trọng là để cộng đồng quyết định những gì họ có trong chính cộng đồng của mình.”
Bác sĩ Alicia Veasey cho biết thành công của những dự án thuộc sở hữu và do người Thổ dân dẫn dắt như thế này cho thấy rõ những giải pháp nào thực sự mang lại hiệu quả.
Bà nói rằng những tác động nghiêm trọng mà các căn bệnh có thể phòng ngừa tiếp tục gây ra tại các cộng đồng vùng sâu vùng xa không phải là điều không thể tránh khỏi.
“Chúng ta đã biết rất nhiều về những giải pháp có hiệu quả và đã xây dựng được một nền tảng bằng chứng rất vững chắc. Vì vậy, điều cần thiết là nguồn đầu tư bền vững để tạo điều kiện và trao quyền cho các giải pháp cùng hành động của cộng đồng. Chúng ta cần sự lãnh đạo của người Bản địa và lực lượng lao động Bản địa. Chúng ta cần các dịch vụ y tế phổ thông an toàn về văn hóa và phải chịu trách nhiệm về chất lượng chăm sóc được cung cấp. Chúng ta cần nguồn thuốc đáng tin cậy, cơ sở hạ tầng có khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và thích ứng với nhu cầu của cộng đồng, cùng một hệ thống y tế cung cấp dịch vụ chăm sóc liên tục và có chất lượng, bất kể người bệnh sống ở mã bưu chính nào hay họ là ai.”
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
