Khi chủng cúm gia cầm H5N1 đang lan rộng tại Úc, các chuyên gia cảnh báo Úc có thể phải chứng kiến cảnh động vật hoang dã chết hàng loạt, tương tự những gì đã xảy ra tại nhiều hệ sinh thái trên thế giới.
Mặc dù nguy cơ lây nhiễm sang người được đánh giá là hiếm, sự xuất hiện của virus không chỉ đặt ra thách thức đối với công tác bảo tồn và bảo vệ động vật hoang dã. Các nhà nghiên cứu cũng cảnh báo về tác động tâm lý đối với cộng đồng, đặc biệt là những người có mối liên hệ mật thiết với biển, thiên nhiên và các hệ sinh thái đang bị ảnh hưởng.
Đối với Caroline Paterson, cư dân đảo Kangaroo ở Nam Úc, đây là thêm một cú đánh vào một môi trường thiên nhiên vốn đã trải qua nhiều năm đầy biến động.
Trong vòng bảy năm, hòn đảo này đã lần lượt đối mặt với các vụ cháy rừng Black Summer, hiện tượng tảo độc nở hoa ở Nam Úc và giờ đây là sự xuất hiện của cúm gia cầm.
“Thật sự rất buồn. Mặc dù chúng tôi biết chuyện này đang đến, biết rằng nó sẽ xảy ra, nhưng điều đó cũng không khiến mọi chuyện trở nên dễ dàng hơn,” bà nói.
Từng là Trưởng kiểm lâm phụ trách các vườn quốc gia trên đảo Kangaroo, hiện Caroline Paterson là Điều phối viên về các loài bị đe dọa tại Nam Úc của BirdLife Australia.
Trong nhiều tuần qua, bà thường xuyên kiểm tra các bãi biển gần nhà bằng ống nhòm, tìm kiếm những dấu hiệu của chủng cúm gia cầm H5N1.
Bà kể lại một lần phát hiện một con chim có những biểu hiện đáng lo ngại.
Tôi thấy một con chim vẫn còn sống. Đó là một con mòng biển, đang đậu cùng một đàn gồm 38 con nhàn mào trên bãi biển. Nó vẫn còn sống và có những dấu hiệu rõ ràng, như run rẩy, không thể đứng vững.
Những con nhàn mào vẫn bay đi hoàn toàn bình thường, nhưng tất nhiên chúng đã đậu cùng con chim này. Và ở phía trước đàn chim là hai con choi choi mũ trùm đầu, một loài dễ bị tổn thương.”
Kể từ đó, một con chim ưng peregrine quý hiếm đã được xác nhận nhiễm virus, cùng với những con chim cánh cụt nhỏ. Cho đến nay, 12 loài trên đảo Kangaroo đã được xác nhận nhiễm virus.
Ở những nơi khác, hải cẩu lông mũi dài cũng cho kết quả xét nghiệm dương tính, làm gia tăng lo ngại virus có thể lây lan giữa các loài động vật có vú. Điều này đặc biệt đáng quan tâm đối với quần thể sư tử biển Australia đang bị đe dọa, trong đó đảo Kangaroo là một khu vực sinh sống quan trọng.
Giám đốc điều hành Hội đồng Các loài xâm lấn, Jack Gough, cảnh báo hậu quả có thể rất nghiêm trọng nếu virus lây lan trong quần thể hải cẩu và sư tử biển.
“Chúng tôi đã chứng kiến điều đó ở Nam Mỹ, tại Cape Valdés, nơi 95% số hải cẩu voi con chết chỉ trong một năm, trong khi năm trước tỷ lệ tử vong chỉ là 1 hoặc 2%.
Điều đó có nghĩa là chúng ta sẽ chứng kiến hải cẩu, sư tử biển chết trên các bãi biển, còn chim thì gần như rơi từ trên trời xuống và chết. Công chúng sẽ không thể không nhìn thấy chuyện này. Nó sẽ hiện diện rất rõ ràng tại nhiều địa điểm cùng một lúc.”
Theo Wildlife Health Australia, virus đã được xác nhận tại sáu tiểu bang và gần 30 loài trên khắp Australia. Trên phạm vi toàn cầu, gần 700 loài đã bị ảnh hưởng.
Nam Australia hiện là nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, trong bối cảnh bang này mới bắt đầu hồi phục sau những tác động nghiêm trọng của hiện tượng tảo độc nở hoa.
Khi thiên nhiên trở thành nguồn lo âu
Tiến sĩ Brianna Le Busque, nhà nghiên cứu tại Đại học Adelaide, cho biết những sự kiện môi trường như tảo độc nở hoa hay cúm gia cầm có thể tạo ra tình trạng được gọi là lo âu sinh thái, hay eco-anxiety.
Nghiên cứu về tác động của hiện tượng tảo nở hoa tại Nam Australia cho thấy hơn 60% người tham gia cho biết họ bị ám ảnh bởi việc suy nghĩ về sự kiện này và cảm thấy bất lực trước những gì đang xảy ra.
“Chúng tôi thực sự nhận thấy những mức độ lo âu sinh thái tăng vọt khi nói đến hiện tượng tảo nở hoa. Cụ thể, chúng tôi xem xét bốn dạng lo âu sinh thái khác nhau và nhận thấy hơn 60% người tham gia cho biết họ bị ám ảnh bởi việc suy nghĩ về hiện tượng này, không thể ngừng nghĩ đến nó, đồng thời cảm thấy họ không thể làm gì ở cấp độ cá nhân để giúp giải quyết vấn đề. Đây là những phản ứng phổ biến nhất mà chúng tôi ghi nhận.”
Theo bà, những người thường xuyên dành thời gian ở biển hoặc có mối liên hệ sâu sắc với thiên nhiên thường chịu tác động mạnh hơn.
Với Caroline Paterson, một chuyến đi xuống bãi biển từng là hoạt động gắn liền với công việc bảo tồn và niềm vui cá nhân. Nhưng trong thời gian xảy ra hiện tượng tảo độc nở hoa, cảnh tượng đó đã thay đổi hoàn toàn.
“Với hiện tượng tảo độc nở hoa, nơi từng là chốn bình yên, vui chơi giải trí và kết nối với thiên nhiên lại trở thành một nơi đầy sự tàn phá. Vì vậy, chuyến đi bộ xuống bãi biển để theo dõi mùa sinh sản của những con choi choi mũ trùm đầu của tôi cuối cùng lại trở thành việc đếm hàng trăm, hàng trăm con cá chết.”
Nỗi đau này càng trở nên sâu sắc bởi Caroline Paterson từng mất nhà trong các vụ cháy rừng Black Summer năm 2020, khi gần một nửa đảo Kangaroo bị thiêu rụi trong nhiều tuần.
Sau đó, vào tháng 3 năm 2025, hiện tượng tảo độc nở hoa bắt đầu xảy ra và kéo dài nhiều tháng.
Bà nhớ lại một trải nghiệm trong dịp Giáng sinh.
“Chúng tôi xuống bãi biển và vô cùng phấn khích khi nhìn thấy một đàn cá heo. Chúng tôi nhảy xuống biển để bơi lại gần chúng hơn. Có một chút bọt trên mặt nước và tôi nghĩ đó chỉ là vì những con cá heo đang kiếm ăn và khuấy bọt lên. Nhưng trong nhiều ngày sau đó, chúng tôi bị ho và thở khò khè.”
Hiện cúm gia cầm cũng đã được phát hiện ở một con cá heo chết. Theo Tiến sĩ Le Busque, những hình ảnh về các loài động vật biểu tượng của Úc bị bệnh hoặc chết hàng loạt có thể tạo ra phản ứng tâm lý mạnh mẽ trong cộng đồng.
Các nhà khoa học bảo tồn, nhân viên và tình nguyện viên làm việc trực tiếp với động vật hoang dã có nguy cơ chịu tác động đặc biệt lớn.
Tuần trước, chính phủ liên bang công bố kế hoạch rút nhân viên khỏi một căn cứ Nam Cực xa xôi trên đảo Macquarie, với lý do những rủi ro tâm lý – xã hội nếu quần thể hải cẩu voi tại đây bị cúm gia cầm tấn công.
Tiến sĩ Le Busque cho rằng cúm gia cầm có thể tạo ra một “tác động cộng dồn” sau những gì cộng đồng Nam Úc đã trải qua.
“Cảm giác như những dư chấn của hiện tượng tảo độc nở hoa chỉ vừa mới lắng xuống, dù mọi chuyện vẫn chưa hoàn toàn kết thúc, nhưng ít nhất là xét về tâm lý và cảm nhận của công chúng. Và rồi cúm gia cầm xuất hiện ngay sau đó. Chúng tôi dự đoán điều này sẽ tạo ra một tác động cộng dồn.”
Úc chuẩn bị cho nguy cơ động vật chết hàng loạt
Trên thế giới, các nhà nghiên cứu ước tính virus đã khiến hàng triệu động vật hoang dã chết và dẫn đến cái chết của hàng trăm triệu gia cầm nuôi trong các trang trại.
Tại Nam Úc, các sự kiện động vật chết hàng loạt đã được ghi nhận trên ba hòn đảo ngoài khơi. H5N1 được cho là nguyên nhân khiến khoảng 1.000 con chim chết tại những khu vực tập trung thành đàn, nơi virus có điều kiện thuận lợi để lây lan.
Các cơ quan chức năng hiện cũng chuẩn bị cho khả năng xảy ra tình trạng động vật chết hàng loạt tại các thành phố và thị trấn, nơi những loài như mòng biển, bồ nông và thiên nga đen thường tập trung.
Victoria MacKirdy, Giám đốc điều hành Hiệp hội Chính quyền Địa phương Nam Úc, cho biết việc chứng kiến số lượng lớn động vật chết trong các khu dân cư có thể gây ảnh hưởng tâm lý đáng kể.
“Nếu xảy ra tại những khu dân cư đông đúc, việc chứng kiến chim chết hàng loạt như vậy sẽ vô cùng đáng báo động. Cả PIRSA và chính quyền địa phương sẽ cần nhanh chóng huy động lực lượng để xử lý, bởi họ không muốn có những con chim chết nằm la liệt, đặc biệt là với số lượng lớn như vậy. Điều đó sẽ gây căng thẳng về mặt cảm xúc cực kỳ lớn cho cộng đồng.”
Bà cho biết các hội đồng địa phương đã bắt đầu ứng phó với một số sự cố và dự kiến sẽ còn nhiều trường hợp hơn.
“Tôi cảm thấy chúng ta đã chuẩn bị khá tốt. Và đáng tiếc là một phần của quá trình giáo dục cộng đồng chính là giúp mọi người hiểu rằng chuyện này sẽ không biến mất và đây là điều chúng ta sẽ phải sống chung.
Đây không đơn giản là xuất hiện rồi đột nhiên biến mất. Vấn đề là chúng ta sẽ quản lý nó như thế nào trong thời gian dài, bởi đây không phải là một sự cố giống như cháy rừng hay lũ lụt, xảy ra rồi chúng ta phục hồi.”
Bộ Công nghiệp Chính và Các vùng Nam Úc, PIRSA, cho biết các đội công tác đã được bố trí tại những khu vực trọng điểm để hỗ trợ giám sát và thu gom xác động vật nếu cần.
Phương thức xử lý sẽ được quyết định tùy từng trường hợp. Ngoài việc đưa xác động vật vào bãi chôn lấp hoặc chôn tại chỗ, một số khu vực đã được lắp đặt các thùng ủ phân sinh học chuyên dụng.
Chính phủ liên bang cho biết các bang sẽ tự quyết định phương thức xử lý. Trong một số trường hợp, việc để xác động vật tại nguyên vị trí, có thể được xem là phù hợp hơn nhằm tránh làm xáo trộn động vật hoang dã còn sống hoặc làm tăng nguy cơ virus tiếp tục lây lan.
Jack Gough cho rằng người dân Úc cần chuẩn bị tâm lý cho những thay đổi có thể nhìn thấy rõ ràng trong môi trường sống hằng ngày.
“Những gì chúng ta sẽ bắt đầu chứng kiến là số lượng lớn xác chim nằm trên vỉa hè, trên các bãi biển. Chúng ta sẽ thấy ít những loài chim đó hơn trên bầu trời.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
