Một thực tế đáng báo động vừa phơi bày tại Úc khi số ca tử vong do dùng ma túy quá liều chạm mức lịch sử, mở ra một chu kỳ khủng hoảng hoàn toàn mới và đầy bất ngờ. Cuộc chiến chống lại độc chất giờ đây không còn chỉ luẩn quẩn ở giới trẻ hay trên những con phố góc khuất, mà đang lặng lẽ cướp đi sinh mạng của nhóm người lớn tuổi – những nạn nhân chịu tổn thương tích tụ sau nhiều thập kỷ. Khi ranh giới giữa y tế công cộng và thực thi pháp luật bị mất cân bằng trầm trọng, thảm kịch này trở thành lời cảnh tỉnh gắt gao cho toàn xã hội.
Báo cáo Giám sát Dùng Ma Túy Quá liều Thường niên của Úc (Australia's Annual Overdose Report) do Viện Penington công bố đã ghi nhận một con số giật mình: 2.596 người chết vì ma túy và dược chất trong năm 2024. Trong số đó, nguyên nhân vô ý do dùng quá liều chiếm tới 80,5%.
Dữ liệu thống kê cho thấy một xu hướng đáng báo động kéo dài suốt nhiều năm qua. Kể từ năm 2008, số người tử vong do liên quan đến chất gây nghiện tại Australia đã chính thức vượt qua số người chết vì tai nạn giao thông. Tính trung bình, mỗi trường hợp tử vong do quá liều đã cướp đi khoảng 31 năm tuổi thọ triển vọng của nạn nhân.
Hiện tượng già hóa ở nhóm nạn nhân quá liều
Một trong những phát hiện mang tính bước ngoặt của báo cáo năm nay là độ tuổi trung bình của những người tử vong do quá liều đang tăng lên rõ rệt. Lần đầu tiên trong lịch sử ghi nhận, nhóm tuổi từ 50 đến 59 đã chiếm tới gần một nửa tổng số ca tử vong do vô ý dùng quá liều.
Đánh giá về xu hướng già hóa này, chuyên gia Jake Dizard từ Viện Pennington phân tích làm rõ nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ lịch sử sử dụng chất gây nghiện của chính thế hệ này từ nhiều thập kỷ trước.
"Có thể quy nguyên nhân này cho một nhóm lớn người dùng đang già đi, những người đã bắt đầu sử dụng ma túy từ thập niên 1990 và đầu những năm 2000."
“Khi nhóm người đó già đi, họ trở nên dễ bị tổn thương hơn trước rủi ro tử vong do ma túy bởi vì thời gian họ sử dụng kéo dài cùng với sự tích tụ của các bệnh lý nền đi kèm," ông Dizard phân tích.
Bên cạnh các trường hợp quá liều vô ý, báo cáo cũng ghi nhận 428 vụ tự tử bằng dược chất và ma túy, trong đó nhóm người từ 60 tuổi trở lên chiếm tới 39%.
Đập tan định kiến: Quá liều không phải bài toán của riêng giới trẻ
Lên tiếng trước thực trạng này, các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực phòng chống tác hại ma túy khẳng định cộng đồng cần phải thay đổi hoàn toàn góc nhìn định kiến bấy lâu nay.— Melanie Walker, Giám đốc điều hành Hội đồng Về Rượu và Băng ma túy / Chất gây nghiện Australia (Australian Alcohol and Other Drugs Council CEO).
"Quá liều không phải là vấn đề của riêng giới trẻ. Quá liều là thứ ảnh hưởng đến toàn bộ cộng đồng. Nó ảnh hưởng đến người trẻ.”
“Nó cũng ảnh hưởng đến người lớn tuổi. Quá liều có thể xuất phát từ việc sử dụng ma túy bất hợp pháp, hoặc có thể đến từ việc dùng thuốc theo đơn," bà Walker nói.
Bất bình đẳng giới tính, địa lý và sắc tộc
Báo cáo của Viện Penington chỉ ra sự chênh lệch lớn về tỷ lệ tử vong phân theo giới tính, khu vực địa lý cũng như nguồn gốc sắc tộc:
Giới tính: Nam giới chiếm tỷ lệ áp đảo với 72,7% tổng số ca tử vong do vô ý dùng quá liều.
Địa lý: Người dân sống tại các vùng nông thôn và khu vực ngoại ô xa hẻo có tỷ lệ tử vong cao hơn đáng kể so với các đô thị lớn.
Sắc tộc: Người Aboriginal và Torres Strait Islander (người bản địa Australia) gánh chịu tỷ lệ tử vong do quá liều ở mức báo động: 29,3 trên 100.000 người vào năm 2024, so với mức 6,6 trên 100.000 người ở nhóm người không phải bản địa.
Cơ cấu các loại chất gây tử vong
Xét theo các loại hợp chất, nhóm thuốc phiện (Opioids) tiếp tục là tác nhân hàng đầu, chịu trách nhiệm cho 42% tổng số ca tử vong do ma túy năm 2024. Đáng chú ý, số ca tử vong liên quan đến heroin đã gia tăng mạnh mẽ từ 101 ca (năm 2001) vọt lên 488 ca (năm 2024).
Bên cạnh đó, Amphetamines liên quan đến 772 ca tử vong — thiết lập mức cao kỷ lục từ trước đến nay cho loại chất này. Cocaine cũng ghi nhận 141 trường hợp tử vong. Các chất khác như Benzodiazepines, cồn (alcohol) và thuốc chống trầm cảm cũng góp phần gia tăng danh sách tử vong.
Mặt tích cực duy nhất được ghi nhận là việc sử dụng thuốc phiện theo đơn (như oxycodone) đã có xu hướng giảm kể từ năm 2021 — xu hướng giảm chung được ghi nhận ở nhiều nhóm thuốc kê đơn. Đáng chú ý, cocaine là chất duy nhất ghi nhận sự giảm xuống về độ tuổi trung bình của những người tử vong do quá liều.
Lối thoát nào cho bài toán thiếu hụt nguồn lực và chính sách?
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng hầu hết các ca tử vong do dùng quá liều tại Australia hoàn toàn có thể ngăn chặn được nếu có chiến lược can thiệp kịp thời. Viện Penington đã đưa ra một chuỗi khuyến nghị, bao gồm việc mở rộng khả năng tiếp cận thuốc Naloxone — một loại thuốc giải độc quá liều opioids rất an toàn và dễ sử dụng.
"Đó là một loại thuốc đảo ngược tình trạng quá liều opioid, rất an toàn và có thể được sử dụng bởi bất kỳ ai.”
“Điều này quan trọng không chỉ đối với những người thói quen hoặc thường xuyên sử dụng opioid, mà còn đối với những người có thể đang sử dụng các loại ma túy khác, bao gồm cả cocaine, vốn có thể bị pha tạp chất opioid," ông Dizard nói.
Bên cạnh Naloxone, ông Dizard nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục cộng đồng nhận biết dấu hiệu quá liều, đồng thời tăng cường đầu tư vào các dịch vụ điều trị dược lý thay thế opioid. Dù rào cản tâm lý định kiến vẫn tồn tại, nguyên nhân lớn hơn nằm ở sự thiếu hụt ngân sách trầm trọng cho các dịch vụ hỗ trợ. Ông cho rằng lực lượng hành pháp hiện nhận được ngân sách quá lớn và nước Úc cần một "tiếp cận cân bằng hơn đối với chính sách ma túy".
"Nguồn kinh phí đã mất cân đối một cách khó tin trong suốt nhiều thập kỷ qua trong chính sách ma túy của Australia," ông Dizard nói.
Chiến lược Ma túy Quốc gia của Australia dựa trên ba trụ cột chính: giảm cung (bao gồm thi hành pháp luật), giảm cầu (điều trị) và giảm hại (bao gồm kiểm tra chất lượng ma túy). Tuy nhiên, thực tế triển khai lại lệch cán cân nghiêm trọng.
"Trụ cột giảm cung theo truyền thống luôn nhận được nguồn kinh phí gấp đôi so với công tác điều trị,” bà Walker phân tích.
Bà Walker tiết lộ một con số nhức nhối: hơn hai phần ba số người chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ để điều trị nghiện rượu và ma túy đã bị từ chối phục vụ chỉ vì các cơ sở thiếu kinh phí vận hành.
"Trong ít nhất 10 năm qua, nửa triệu người Australia đã bỏ lỡ cơ hội tiếp cận dịch vụ điều trị rượu và ma túy chỉ vì đơn giản là không có chỗ cho họ." bà Walker nói thêm.
Ngoài ra, hiện chưa có một diễn đàn chung nào để chính phủ liên bang cùng chính quyền các tiểu bang và lãnh thổ ngồi lại với nhau nhằm "thảo luận về việc thực thi chiến lược ma túy quốc gia và tiến hành quy hoạch phối hợp".
"Vấn đề nằm ở đâu về lý do tại sao số ca tử vong do quá liều đang gia tăng là điều vô cùng rõ ràng, và chừng nào chúng ta chưa nhìn nhận thẳng thắn vào điều đó để có nguồn lực thích đáng — tôi không thấy điều này có thể thay đổi," bà Walker kết luận.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
