Mỗi ngày, chúng ta thường nghe từ 10-200 lời nói dối mỗi ngày. Và phần lớn lịch sử đã ra đời các công cụ phát hiện nói dối từ các hình phạt tra tấn, máy kiểm tra nhịp tim khi nói dối, máy đọc nhịp thở và huyết áp, máy phân tích giọng nói cho đến máy kiểm tra ánh mắt và não nhằm theo dõi và đánh giá những phản ứng sinh lý và tâm lý của kẻ dối trá.
Pamela Meyer, tác giả quyển sách Liespotting là doanh nhân và cũng là chuyên gia kiểm tra kẻ lừa đảo được cấp chứng nhận.
Trong bài phát biểu của mình tại diễn đàn TED về đề tài ‘Làm sao phát hiện ra kẻ nói dối' , bà đã chỉ ra những cách thức mà chuyên gia được huấn luyện về đọc vị những người không thành thật.
"Tất cả chúng ta đều nói dối. Những gì tôi làm hôm nay là cho các bạn thấy những nghiên cứu giải thích tại sao tất cả chúng ta đều là kẻ nói dối,làm thế nào để trở thành người phát hiện nói dối và tại sao bạn lại muốn đi cả một chặng đường dài từ phát hiện nói dối tới tìm ra sự thật, và cuối cùng là xây dựng niềm tin.
Người phát hiện nói dối được trang bị những kiến thức khoa học để phát hiện những lời nói dối. Họ dùng nó để đến được với sự thật, và họ làm điều mà những nhà lãnh đạo kỳ cựu làm mỗi ngày; có những cuộc đối thoại khó nhằn với những người khó đoán, đôi khi còn trong những thời điểm rất khó khăn.
Và họ bắt đầu hành trình đó bằng cách chấp nhận một nhận định cốt lõi, đó là: Nói dối là một hành động tương hỗ. Thử nghĩ xem, lời nói dối tự thân nó chỉ là một lời thốt ra từ miệng. Nó chỉ có sức nặng khi có người tin vào nó.
Vì vậy, dù nghe giống kiểu tình yêu trái ngang, nhưng nghĩ xem, nếu có lúc bạn bị lừa dối, là do bạn đã đồng ý để bị gạt.
Sự thật số một về nói dối: Nói dối là một hành động tương hỗ. Không phải mọi lời nói dối đều gây hại. Đôi khi ta sẵn sàng nói dối, vì các giá trị xã hội, vì phải giữ kín một bí mật cần được giữ kín. Ta nói, "Bài hát hay." "Em yêu, trông em không hề béo trong bộ cánh đó." Hay những câu nói dối trong thế giới mạng ngày này, "Bạn xem này, tôi mới lục thấy lá thư đó trong đống thư rác của mình đây này. Thành thật xin lỗi giờ tôi mới hồi âm."
"Tuy nhiên, cũng có lúc chúng ta không sẵn sàng nói dối. Và nó có thể khiến chúng ta phải trả giá đắt. Nói dối có thể khiến tổn thất tới hàng tỷ đô. Hãy nhớ lại vụ Enron, Madoff, cuộc khủng hoảng cho vay thế chấp. Hoặc vụ việc về các gián điệp hai mang và những kẻ phản bội, như Robert Hanssen hoặc Aldrich Ames, nói dối có thể đẩy một quốc gia vào vực thẳm, làm hại đến an ninh, gây suy yếu nền dân chủ, giết chết những người bảo vệ chúng ta.
Lừa dối là một công việc hẳn hoi. Tên lừa đảo Henry Oberlander, từng là một tay lừa có hạng. Chính quyền Anh từng nói ông ta gần như đã làm suy yếu toàn bộ hệ thống ngân hàng phương Tây. Và bạn không thể tìm ra ông ta trên Google, hay bất cứ đâu. Ông ta từng được phỏng vấn một lần, và đã nói mình có một quy tắc. Đó là ,mọi người luôn sẵn sàng cho bạn cái gì đó. Họ sẵn sàng cho bạn cái gì đó để có được thứ họ đang khao khát."
Và đó là mấu chốt của vấn đề. Nếu bạn không muốn bị lừa gạt, bạn phải biết, bạn đang khao khát điều gì?
Tất cả chúng ta đều ghét phải thừa nhận điều đó. Chúng ta luôn ước rằng phải chi mình là người chồng, người vợ tốt hơn, thông minh hơn, mạnh mẽ hơn, cao to hơn, giàu có hơn–và vân vân.
Nói dối là một nỗ lực để thu hẹp khoảng cách, kết nối mong muốn và lý tưởng của chúng ta về những người, những gì chúng ta muốn trở thành, với bản thân mình thực tại. Và chúng ta sẵn sàng khỏa lấp những khoảng trống cuộc đời đó bằng sự dối trá."
Chúng ta thường nói dối ở đâu nhiều nhất?
Jeff Hancock là giám đốc sáng lập Stanford Social Media Lab và là giáo sư ngành Truyền thông của Đại học Stanford. Ông được biết đến nhiều qua nghiên cứu của mình trình bày tại diễn đàn TED về cách mọi người sử dụng phương tiện máy móc để nói dối, từ nhắn tin, email cho đến các lời đánh giá trên mạng.
"Một trong những nghiên cứu chúng tôi thực hiện, trong đó chúng tôi yêu cầu mọi người ghi lại tất cả các cuộc trò chuyện của họ và tất cả những lời nói dối của họ trong bảy ngày.
Những gì chúng tôi có thể làm sau đó là tính toán có bao nhiêu lời nói dối diễn ra trong một cuộc trò chuyện trên một phương tiện. Phát hiện mà chúng tôi nhận được khiến mọi người ngạc nhiên nhất khi email chính là phương tiện mọi người trung thực nhất trong ba phương tiện truyền thông đó.
Trong khi đó, điện thoại là phương tiên chúng ta sử dụng nói dối nhiều nhất.
Còn thư xin việc? Chúng tôi đã thực hiện một nghiên cứu trong đó người đi xin việc có thể xin việc bằng giấy truyền thống, hoặc trên LinkedIn, một trang mạng xã hội tuyển việc. Và điều chúng tôi nhận thấy, khiến nhiều người ngạc nhiên, đó là những thông tin mà nhà tuyển dụng quan tâm như mô tả công việc hoặc kỹ năng của công việc trước đây được thể hiện thành thực trên LinkedIn hơn là bản xin việc bằng giấy.
Nói đến các đánh giá trực tuyến, có ít nhất một trong những đánh giá này là giả mạo. Đầu tiên là những kẻ nói dối có xu hướng dựng lên một chuyện . Họ tạo nên một câu chuyện: Ai? Chuyện gì đã xảy ra?
Giả sử chúng ta xem các đánh giá trực tuyến về một khách sạn. Những người đánh giá giả mạo chia sẻ việc họ đã ở với ai và họ làm gì. Họ cũng sử dụng ngôi thứ nhất số ít như tôi, hoặc chúng tôi những người thực sự ở lại đó. Họ cố gắng thuyết phục bạn rằng họ đã ở đó.
Ngược lại, những người đã viết các đánh giá thực sự ở đó, họ để cập nhiều hơn về thông tin liên quan đến không gian của khách sạn. Họ sẽ nói phòng tắm lớn như thế nào, hoặc nơi mua sắm cách khách sạn bao xa."
1 người lạ nói dối 3 lần trong 10 phút đầu gặp mặt
Theo bà Pamela, một nghiên cứu cho thấy rằng một người lạ sẽ nói dối ba lần trong 10 phút đầu tiên gặp gỡ.
"Khi nghe thấy điều này lần đầu, chúng ta tất thảy đều giật mình. Chúng ta không thể tin rằng nói dối thịnh hành đến vậy. Bản chất chúng ta chống lại sự dối trá. Nhưng nếu xem xét kĩ, chúng ta sẽ nhìn thấy có rất nhiều câu chuyện đằng sau những lời nói dối.
Ta nói dối với người lạ nhiều hơn là với đồng nghiệp. Người hướng ngoại nói dối nhiều hơn người hướng nội. Đàn ông nói dối về mình nhiều hơn tám lần so với việc họ nói về người khác. Phụ nữ nói dối phần nhiều là để bảo vệ người khác. Nếu bạn là một đôi vợ chồng bình thường, bạn sẽ nói dối với bạn đời của mình một trong số 10 lần trò chuyện. Nếu bạn chưa lập gia đình, con số đó giảm xuống còn ba.
Nói dối rất phức tạp. Nó đã đan xen thành một phần cuộc sống và công việc của ta . Chúng ta mâu thuẫn sâu sắc về sự thật. Chúng ta xem đó như một căn bản tất yếu, nhiều lúc là vì những lý do tích cực, nhưng đôi khi chỉ vì chúng ta không thể hiểu được những khoảng cách trong cuộc sống của mình. Đó là sự thật số hai về nói dối.
Chúng ta chống lại sự dối trá, nhưng lại ngầm cho nó tự tác như cách mà xã hội đã từng chấp nhận trong nhiều thế kỷ qua. Nó tồn tại cũng lâu như hơi thở vậy. Nó là một phần của văn hóa, của lịch sử của chúng ta.
Dối trá có ý nghĩa tiến hóa tương đương một chủng loài. Các nhà nghiên cứu từ lâu đã biết rằng các loài thông minh hơn, thì tân vỏ não sẽ lớn hơn, và nhiều khả năng nó được sử dụng để đánh lừa.
Chúng ta được cài đặt để trở thành những nhà lãnh đạo hoàn hảo. Việc đó bắt đầu từ rất sớm. Trẻ sơ sinh giả khóc, dừng và chờ đợi xem có ai đến dỗ không, rồi lại khóc tiếp. Một tuổi ta học giấu diếm. Hai tuổi ta biết lừa người khác. Năm tuổi ta nói dối rành rành. Phỉnh nịnh chính là cách giúp ta thực tập nói dối. Chín tuổi, ta là chuyên gia bao biện.
Lúc vào đại học, ta nói dối mẹ mình một trong năm lần trò chuyện. Lúc đi làm, ta bước vào một thế giới chồng chất những thư rác, những người bạn ảo, phương tiện truyền thông đảng phái, những tên trộm ẩn danh tài tình, những vụ đầu tư lừa đảo đẳng cấp thế giới, một đại dịch của sự dối trá-nói ngắn gọn, như một tác giả từng gọi-một xã hội sau sự thật. Nó khiến chúng ta bối rối suốt một thời gian dài.
Người phát hiện nói dối chuyên nghiệp sẽ phát hiện được 90%. Còn chúng ta chỉ có thể đoán được 54% . Sao chuyện đó lại dễ dàng học được?
Có người nói dối giỏi thì cũng có người nói dối kém. Không ai bẩm sinh đã nói dối . Tất cả chúng ta đều mắc những sai lầm tương tự. Tất cả chúng ta đều sử dụng những kỹ xảo tương tự.
Chúng ta nghĩ rằng người nói dối lúc nào cũng đứng ngồi không yên. Nhưng thật ra, nửa trên cơ thể của họ lạnh đi khi nói dối. Chúng ta nghĩ rằng người nói dối sẽ không dám nhìn thẳng vào mắt ta.Nhưng thật ra, họ nhìn thật sâu vào mắt ta để bù lại cái lời đồn đó.
Chúng ta nghĩ rằng sự ấm áp và nụ cười truyền tải sự trung thực và chân thành. Nhưng một người phát hiện nói dối chuyên nghiệp có thể phát hiện ra nụ cười giả tạo cách đó chục mét.
Một người trung thực sẽ rất hợp tác. Họ cho ta thấy họ đứng về phía ta. Họ rất nhiệt tình, có thiện chí và tỏ ra hữu ích trong việc tìm kiếm sự thật. Họ sẵn sàng động não, nêu lên nghi ngờ, cung cấp thông tin. Họ sẽ nói, "Này, có thể những kẻ trong biên chế đã làm giả những hóa đơn đó."
"Họ sẽ tức điên lên nếu có cảm giác bị buộc buộc tội sai lầm trong suốt quá trình điều tra, không chỉ trong nháy mắt; họ sẽ tức điên lên trong suốt quá trình thẩm vấn. Và nếu bạn hỏi một người trung thực phải xử lý thế nào với những kẻ làm giả hóa đơn, họ có khuynh hướng đề nghị một biện pháp nghiêm khắc thay vì một hình phạt khoan dung.
Bây giờ hãy nghĩ rằng bạn có một cuộc đối thoại y hệt với một người dối trá. Người đó lúc thì lùi, thi thoảng lại nhìn xuống, hạ giọng, có khi bất chợt tạm dừng. Hãy yêu cầu người dối trá nói về mình, họ sẽ thêm mắm dặm muối vô vàn chi tiết đôi chỗ còn không phù hợp. Và sau đó sẽ kể lại câu chuyện đó theo thứ tự thời gian khuôn mẫu.
Những gì một người thẩm vấn chuyên nghiệp làm là vào đề một cách tự nhiên và kéo dài buổi thẩm vấn hàng giờ, họ sẽ yêu cầu người đó kể chuyện theo trình tự ngược lại, xem họ xoay sở thế nào, và ghi nhận các câu hỏi chứa nhiều sự dối trá nhất.
Tại sao lại phải làm vậy? Thực ra chúng ta cũng đã làm những việc tương tự. Chúng ta trau chuốt cho lời nói, nhưng hiếm khi luyện tập những cử chỉ của mình. Chúng ta nói "có", nhưng đầu ta lắc "không." Chúng ta vừa kể những câu chuyện rất thuyết phục vừa hơi nhún vai. Chúng ta phạm những tội ác khủng khiếp, và cười thỏa mãn vì đã thoát tội.
Khoa học đã tìm ra nhiều hơn nữa những dấu hiệu. Chúng ta biết, ví dụ, người nói dối sẽ có tỷ lệ chớp mắt thay đổi, hướng đôi chân của mình về phía lối ra. Họ sẽ đặt rào chắn giữa bản thân mình với người phỏng vấn họ. Họ thay đổi âm vực, thường làm cho giọng thấp đi nhiều. Đây chính là điểm cần bàn. Hành vi chỉ đơn thuần là hành vi. Không thể là bằng chứng cho sự dối trá. Đó là những cảnh báo nguy hiểm."
Làm sao phát hiện kẻ nói dối?
"Hiện đã có các thiết bị chuyên ngành theo dõi chuyển động mắt, chụp quét não hồng ngoại, MRI giải mã các tín hiệu cơ thể truyền đi khi chúng ta đang cố nói dối. Và các công nghệ này sẽ được bày bán trên thị trường cho tất cả mọi người như một liều thuốc chữa căn bệnh dối trá, chúng sẽ vô cùng hữu ích sau này.
Người phát hiện nói dối sử dụng các công cụ của con người. Như một câu nói, họ biết rằng "Tính cách thực sự của bạn đang lẩn khuất trong bóng tối." Và điều thú vị là ngày nay chúng ta có quá ít góc tối.
"Thế giới của chúng ta được thắp sáng 24 giờ một ngày. Nó sáng rành rành với blog và các mạng xã hội đưa tin về sự trỗi dậy của một lớp thế hệ hoàn toàn mới với những người lựa chọn cách sống công khai. Nó trở thành một thế giới khá ồn ào. Thế nên có một thách thức mà ta cần nhớ, đó là chia sẻ quá mức không phải là chân thành.
Những lời tweet và tin nhắn vô độ có thể khiến chúng ta mù quáng đến mức tin rằng sự khéo léo trong ứng xử -- tính cách toàn diện-là những gì quan trọng. Vì vậy, trong cái thế giới ồn ào này, chúng ta nên hiểu và rõ ràng hơn trong tiêu chuẩn đạo đức của chính mình.
Khi bạn kết hợp khoa học phát hiện nói dối với nghệ thuật tìm kiếm lắng nghe, bạn sẽ tránh được việc phải hợp tác với kẻ nói dối để trở thành người bị lừa dối. Bạn chỉ việc bắt đầu hành trình của mình bằng cách dứt khoát hơn một chút, bởi bạn đang ra tín hiệu cho những kẻ nói dối xung quanh rằng "Này, thế giới của tôi, thế giới của chúng ta sẽ là một thế giới trung thực. Thế giới mà tôi hướng tới là nơi sự thật được coi trọng , còn dối trá bị nhận diện và loại thải."
Mời vào phần audio để nghe toàn bộ nội dung.
Thêm thông tin và cập nhật Like SBS Vietnamese Facebook
Nghe SBS Radio bằng tiếng Việt mỗi tối lúc 7pm tại sbs.com.au/Vietnamese
