Yuav ua li cas kom rov qab ua tau lub neej tom qab hauv zoov kub hnyiab dhau mus lawm

Australia Explained: Bushfire Recovery

A resident walks away from her flood-damaged house in the bushfire-affected town of Cooma on January 5, 2020. Source: AFP / SAEED KHAN/AFP

Australia yeej yog lub teb chaws kub sov heev, muaj tej huab cua qhuav nkig thiab muaj tej luaj pua sib txawv ces thiaj ua rau yog ib lub teb chaws ntawm ntau lub uas muaj hav zoov kub hnyiab tshaj plaws hauv ntiaj teb no. Vim tej huab cua pauv hloov tau ua rau huab cua kub sov tuaj ntxiv thiab ua rau haj yam muaj tej xwm txheej qhuav nkig tshaj qub ntxiv, ces thiaj yuav ua rau yuav muaj tej xwm txheej hav zoov kub hnyiab muaj ceem tshaj qub ntxiv thiab ntau tshaj qub ntxiv rau yav pem suab. Tab sis yog thaum uas tej hav zoov kub hnyiab no tau kub dhau mus lawm ne, ho yuav ua li cas kom peb thiaj rov qab mus tsev yam tau txais kev nyab xeeb, thiab kom nrhiav tau kev pab cuam los yog kom thiaj saib xyuas tau peb tus kheej?


Key Points
  • Tsuas rov qab mus tsev thaum uas nom tswv hais tias tau txais kev nyab xeeb lawm xwb thiab yuav tau xyuam xim ceev faj ua tib zoo txheeb tej tw taws uas tseem ciaj/kub ntawd.
  • Yeej muaj tej chaw npaj tos rau tej neeg so ib ntus, muaj nyiaj pab cuam thiab muaj cov kev pab daws kev nyuaj siab pab kom yus muaj peev xwm ntxeem dhau tej xwm txheej no thiab pab daws yus tej xwm txheej hav zoov kub hnyiab tau ua rau yus nyuaj siab ntxhov plawv.
  • Yuav siv caij nyoog ntev heev, thiab cov kev tau txais kev pab ntawm tej zejzog thiab cov kev pab thiab tu saib xyuas yus mas yus thiaj yuav tau txais kev noj qab nyob zoo raws li qhov tsim nyog kom thiaj muaj peev xwm rov qab ua lub neej dua tom qab hav zoov kub hnyiab tau dhau mus lawm.

Mloog tau SBS Hmong ntawm no.

Cov kev ntxeem dhau ntawm ib co xwm txheej hav zoov kub hnyiab mas yog tej yam muaj peev xwm yuav ua rau yus nyuaj siab ntxhov siab kawg nkaus li, tab sis yeej muaj kev pab cuam pab rau yus thiab. Tsis hais cov kev pab kom yus tau txais kev nyab xeeb thaum rov qab mus tsev los yog cov kev pab kom yus tau txais kev noj qab nyob zoo thiab tau txais kev noj qab haus huv, tej txuas ntxiv no thiaj yog tej kauj ruam tseem ceeb uas tsim nyog yus ua tom qab hav zoov kub hnyiab dhau mus lawm.

Thaum twg thiaj tau txais kev nyab xeeb rov qab mus tsev tom qab hav zoov kub hnyiab tau kub dhau mus lawm?

Neeg Australia yeej ib txwm raug nom tswv taw qhia kom nco ntsoov txog cov kev npaj ib co tswv yim tias seb yuav ua li cas yog thaum muaj ib kob hav zoov kub hnyiab. Thiab ho yuav ua dab tsi tom qab kob hav zoov kub hnyiab ntawd ho tau kub dhau mus lawm?

Yog tias koj raug tshem tawm/tsiv tawm mus rau lwm qhov chaw lawm, ces tsuas yog thaum uas koj lub koom haum State Emergency Service (SES) taw qhia tias tau txais kev nyab xeeb lawm xwb mas koj mam li rov qab mus tsev. Vim tej zaum cov kev rov qab mus tsev ntxov dhau heev lawm kuj yuav ua rau koj raug kev phom sij tau thiab, rau qhov tej zaum koj lub tsev tsis ruaj, los yog muaj tej ncej hluav taws xob vau los sis yog tseem muaj tej tw taws uas tseem muaj tej ncaig ciaj.

Metropolitan Fire Service Firefighters in the front of the fire site house.
Tej neeg ua hauj lwm tua hluav taws hauv nroog nyob ua ntej ntawm ib co tsev uas kub hnyiab. Credit: mastersky/Getty Images

Yuav tau ceev faj dab tsi thaum yus rov qab mus rau yus tej vaj tse uas raug hav zoov kub hnyiab?

Thaum uas yus tau txais kev tso cai rov qab mus tsev tau laewm ces xav kom nqa tej khoom noj uas khaws cia noj tau ntev, npaj cov taub fewj dej haus, npaj nyiaj ntsuab siv, npaj teeb tsom, thiab npaj tej roj teeb siv.

Yog tias koj lub tsev tseem zoo li qub ces txheeb seb puas ho puas ib qho qhov twg. Thaum uas yus mus rau sab hauv ib lub tsev uas cuam tshuam txog tej hav zoov kub hnyiab lawm ces xav kom siv ib lub khwb qhov ntswg lim cua thaum yus ua pa, looj hnab looj tes tuab thiab hnav tej ris tsho ceg thiab npab ntev thiab rau tej khau uas muaj tej qab luj taw tuab. Thiab yog tias ua tau ces tsis txhob coj yus tej me nyuam thiab yus tej tsiaj yus yug nrog yus rov qab mus saib tseb thaum xub thawj.

Yuav tau ua tib zoo saib seb puas yog tseem muaj tej tw taws uas tseem kub los yog tseem cig, vim rau qhov tej no yog tej uas tej zaum tseem ciaj rau lub sij hawm ntau hnub tom qab uas kob hav zoov kub hnyiab loj tau kub dhau mus lawm.

Sharif Baytieh uas yog tus lwm captain ntawm lub koom haum tua hluav taws yaj sab ntawm New South Wales (NSW) lub zos Nana Glen yeej tau pom tej no tshwm tswm ntau zaus lawm. Thoob plaws teb chaws Australia no ces yeej muaj tej neeg yeem thaj tua hluav taws ntau tshaj 100,000 tus zoo li Sharif uas tau mus qhia tej zejzog, mus tua hluav taws thiab mus pab tej neeg kom rov qab ntxeem dhau los ua tau lub neej dua. Nws los yeej tau ntsib thawj co xwm txheej hav zoov kub hnyiab loj xyoo 2019 thiab.

Nws hais tias "Peb yeej tau raug hu/txib kom mus tua hluav taws ntau zaus tom qab uas tej hav zoov kub hnyiab tau kuv ntev txog li ob limtiam, thiab tej zaum ces kuj yog qee cov tswv tsev uas pheej muaj tej tog cav uas nws tsis ras txog tias tseem kub thiab kub qeeb qeeb uas tsis muaj tej plaim taws loj los sis tsis muaj tej pa taws ncho. Thiab tom qab ntawd tau li xya los yog yim hnub ua cua hlob heev ntxiv ces tej tw taw uas tseem muaj tej hluav ciaj no rov qab txais taws dua, ces thaum yus saib ntawm yus tej qhov rais rau nraum zoo ces twb muaj ib ya tog/cav taws twb kub hnyiab lawm. Tej hluav taws thiab tej txim taws uas tseem ciaj no thiab tej chaw uas tseem kub heev ntawd kuj yuav rov qab muaj peev xwm ua rau rov kub hnyiab dua hais tsi ntsees yog tias muaj tej no ze ntawm yus tsev."

Muaj tej chaw npaj rau tej neeg so ib ntus dab tsi thiab muaj nyiaj pab cuam dab tsi pab rau yus tom qab hav zoov kub hnyiab dhau mus lawm?

Yeej muaj tej chaw npaj tos rau zej tsoom sawv daws tau so ib ntus, yeej muaj tej chaw pab cuam coj los pab kom tej neeg tau txais kev nyab xeeb kiab tam sim ntawd thiab tau txais kev pab cuam kiag. Tej chaw no yeej ib txwm muaj zaub mob, dej haus thiab chaw sam hluav taws xob siv, thiab tej zaum kuj muaj tej neeg sab laj daws kev nyuaj siab los yog muaj cov kev xa yus mus thov lwm cov kev pab cuam ntxiv.

Ces thiaj muaj tej chaw pab cuam ntawm tej xeev piv txwv li Emergency Recovery Victoria, Service NSW los yog Queensland Recovery Hotline uas muaj peev xwm pab tej neeg kom paub tias yuav ua dab tsi ntxiv.

Tsoom fwv los tej zaum kuj yeej muaj tej nyiaj pab cuam rau tej neeg raug tej xwm txheej ntuj tsim kev puas tsuaj (Disaster financial assistance) pab rau tej neeg thiab, tsuas nyob rau ntawm seb yus ho raug tej xwm txheej zoo li cas xwb.

Yog tias yus ho muaj yuav nyiaj tuav pov hwm (insurance) ces yuav tau teev txhua yam ua ntaub ntawv tsev cia tso ua ntej uas yus yuav tshem los sis yuav tu ib yam dab tsi. Yees duab thiab yeeb yaj kiab (videos) thiab sau ua ntaub ntawv teev tseg cia tias dab tsi raug kub hnyiab los yog puas lawm. Muaj ib txhia tuam txhab muag nyiaj tuav pov hwm (Insurance companies) ces yeej them kiab tej nyiaj rau yus siv pab rau tej yam tsim nyog siv kiag sai heev li thiab, piv txwv li them nyiaj pab ntiav chaw so ib ntus rau yus.

Australia Explained: Bushfire Recovery
Daim duab yees siab saum ntuj rau pem teb uas hav zoov kub hnyiab tau tsim kev puas tsuaj thiab kub ib lub tsev. Bell NSW 2020 bush fires - Blue Mountains Credit: mikulas1/Getty Images

Tej pa taws ncho thaum hav zoov kub hnyiab ho muaj peev xwm yuav ua rau yus tsis tau txais kev noj qab nyob zoo li cas?

Tej pa taws ntawm tej hav zoov kub hnyiab tsis hais nyob ze los yog nyob deb ntawm yus li yeej ua rau tej cua tsis huv, ua rau tsis tau txais kev noj qab nyob zoo thiab cuam tshuam txog txoj kev ua lub neej txhua hnub. Tej neeg uas mob plawv los yog cuam tshuam txog cov kev ua pa (Hawb pob, mob ntsws, hnoos) ces yog cov yuav raug tau teeb meem yooj yim dua.

Dr Lai Heng Foong uas yog ib tug emergency physician thiab public health thiab yog ib tug kws paub zoo txog tej xwm txheej ntuj tsim kev puas tsuaj hasi tias yeej muaj teeb meem ntev tuaj ntxiv rau tej neeg txawm tias tej pa taws tau yaj tag mus lawm.

Nws hais tias "Tib yam li peb tau pom cov xwm txheej hav zoov kub hnyiab Black Summer lawm, cov ev pheej ua pa nqus tau tej pa taws ntev tuaj ntxiv yuav muaj peev xwm muaj kev cuam tshuam rau tej me nyuam tseem tsis tau yug cov kev loj hlob thiab. Tsis tas li ntawd los kuj yuav muaj kev cuam tshuam ua rau mob plawv, mob dementia, strokes, ntshav qab zib thiab ua rau ntsib kev nyuaj siab ntxhov plawv thiab."

Yus muaj peev xwm yuav nrhiav tau kev pab cuam daws kev nyuaj siab qhov twg tom qab hav zoov kub hnyiab dhau mus lawm?

Tej xwm txheej puas tsuaj uas tau muaj tag los rov qab tshwm sim muaj ntxiv no yuav ua rau muaj teeb meem loj rau txoj kev noj nqab haus huv, hais tsi ntsees rau tej xwm txheej huab cua pauv hloov uas muaj ntaus zujzus tuaj ntxiv thiab muaj tej hav zoov kub hnyiab muaj ceem tuaj ntxiv.

Dr Lai hais tias "Yog thaum uas pheej muaj tej xwm txheej no tas los rov qab muaj dua thiab li peb yuav pom muaj rau yav pem suab ntxiv vim tej huab cua pauv hloov ces kuj yuav ua rau muaj kev cuam tshuam ua rau muaj tej xwm txheej puas tshuaj no tshwm sim loj tuaj ntxiv, yuav muaj ntau tuaj ntxiv thiab yuav muaj ceem tshaj qub ntxiv, thiab ib zaug twg uas muaj ntawd ces yuav rov qab uas rau tej neeg pheej rov qab nco txog tej xwm txheej lawv tau ntsib dhau los, ces thiaj yuav ua rau lawv ntsib kev txhawj xeeb ntxhov plawv ntau tuaj ntxiv tom qab tej xwm txheej no tau dhau mus lawm."

Txawm li cas los yeej muaj kev pab cuam ntawm tej chaw recovery centres, ntawm yus tus GP, thiab muaj cov kev pab cuam 24/7 helplines li Lifeline los yog Beyond Blue thiab.

Australia Explained: Bushfire Recovery
Allan Lehepuu ib lub tsev ntawm tej roob ze Michelago raug kub hnyiab ntawm New South Wales, Australia. Allan yog ib tug neeg yeem thaj tua hluav taws uas tau mus tua thiab tau pab tua hluav taws ntawm lub taw roob. Tab sis khob hav zoov kub hnyiab ntawd kub sai heev thiab tau kub Allan thiab lwm cov tsev ntawm thaj chaw ntawd. Credit: Ashley Cooper/Getty Images

Tej niam txiv ho muaj peev xwm yuav pab tau lawv tej me nyuam thiab tej hluas li cas tom qab tej xwm txheej puas tsuaj no dhau mus lawm?

Cov kev pab pab tej me nyuam yaus thiab tej hluas tom qab tau muaj ib co xwm txheej puas tsuaj lawm yog tej yam tseem ceeb heev. Tej niam txiv cov kev tau txais kev noj qab nyob zoo muaj feem tseem ceeb heev rau tej me nyuam cov kev ntxeem kom dhau tej xwm txheej no.

Erin Pelly uas yog tus national manager ntawm Red Cross Australia uas tswj cov hauj lwm recovery thiab emergency services hais tias tej niam txiv cov kev qhuab qhia tej tub ki tom qab tau muaj ib co xwm txheej puas tsuaj dhau mus lawm mas yog tej yam nyuaj heev.

Pelly hais tias "Niam txiv cov kev cob qhia tej me nyuam tom qab tau muaj ib co xwm txheej puas tshuaj dhau mus lawm yog tej yam nyuaj heev. Vim rau qhov muaj ntau yam yuav tau los xyuas. Tsis hais txheeb seb puas yog tej me nyuam muaj cov kev xav muaj ntsis zoo sib xws li yus rau tej xwm txheej ntuj tsim kev puas tsuaj. Tej no yeej yog tej ib txwm pom muaj. Vim tag nrho sawv daws yeej tau ntxeem dhau ntau yam, yog li thiaj xav kom rov qab ua tib zoo qhia kom lawv muaj kev ntseeg siab thiab tu saib xyuas lawv thiab pab lawv uas yog ib co tseem ceeb tshaj plaws uas yus muaj peev xwm ua tau. Vim yeej tsis muaj leej twg yuav paub yus tus me nyuam zoo npaum li yus."

Yog tias koj pom koj tus me nyuam muaj ib co cwj pwm uas txaus txhawj xeeb, ces yuav tau nrhiav kev pab cuam kom ntxov ntawm yus tus kws kho mob (General Practitioner - GP) los yog siv cov helpline. Kids Helplines ces yeej yog ib cov kev pab cuam sab laj daws kev nyuaj siab rau tej hluas hnoob nyoog txoj 5 txog 25 xyoos hauv xov tooj uas tsis qhia tej lus tham no rau lwm tus paub.

Vim li cas zejzog cov kev pab cuam thiaj tseem ceeb heev rau lub caij uas yus tseem tab tom xyuas kom rov qab ua tau lub neej dua tom qab hav zoov kub hnyiab tau kub dhau mus lawm?

Cov kev rov qab los ua tau lub neej li qub yeej sib txawv rau sawv daws thiab ib txwm pom mas yeej sib caij nyoob ntev tshaj qhov tej neeg xav lawm.

Erin Pelly thiaj txhawb nqa kom tej neeg siv caij los ua kev zoo siab rau tej yam me me rau ib lub tsam sij hawm twg rau lub caij uas tseem npaj kom rov qab ua tau lub neej dua, tsis hais ua ib kho tshuaj yej haus, mus taug kev nrog yus tsev neeg, los yog npaj zaub mov mus noj ntawm park los yog tom hav zoov nrog tej neeg nyob ze yus.

Yog tias yus muaj peev xwm pab lwm tus, ces tsis tas yuav pab ib yam dab tsi loj. Cov kev mus ntshwm ntsej muag xwb los yeej pab tau ntau kawg li lawm thiab.

Nws hais tias "Cov kev paub tias ib tug twg kub siab txog, cov kev paub tias ib tug twg tig ntsej los mloog tias yus tab tom ntsib teeb meem dab tsi yuav pab kom yus muaj peev xwm lees paub txog tej xwm txheej tau tshwm sim, thiab yog tej yam tseem ceeb heev rau tej neeg. Yog li ntawd thiaj tsis tas yuav yog coj ib khoom dab tsi coj mus pub/pa, los yog pab nyiaj, los yog pub yus lub sij hawm xwb tab sis cov kev qhia qhov tseeb dawb paug tawm hauv yus nruab siab thiab qhia yus txoj kev xav nrog ib tug twg kuj yog tej yam pab tau lawv thiab."

Txawm li cas los cov kev ntxeem kom dhau ib co xwm txheej hav zoov kub hnyiab kom rov qab los ua tau lub neej dua ntxiv yog tej yam yuav siv caij ntev heev, tab sis yeej muaj kev pab cuam coj los pab kom yus tau txais kev nyab xeeb, pab rau yus tej tsev thiab pab kom yus tau txais kev noj qab nyob zoo.

Subcribe los yog caum mloog tej xov xwm kaw ua suab Australia Explained kom paub txog ntau yam xov xwm tseem ceeb thiab tej lus taw qhia koj koj pib tau lub neej tshiab ntawm teb chaws Australia.

Yog tias koj muaj ib co lus nug dab tsi los yog muaj ib co tswv yim dab tsi? Ces xa email rau peb rau ntawm australiaexplained@sbs.com.au

Mloog tau xov xwm tshiab ntawm SBS Hmongdownload SBS Adio app thiab caum SBS Hmong Facebook page.


Share

Follow SBS Hmong

Download our apps

Listen to our podcasts

Get the latest with our exclusive in-language podcasts on your favourite podcast apps.

Watch on SBS

SBS World News

Take a global view with Australia's most comprehensive world news service

Watch now