အီစထြ့လယါကီၢ်တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢအလီၤဆီသ့ၣ်တဖၣ်: တၢ်မနုၤလၢအဒုးကဲထီၣ်တၢ်လီၤဆီဒီး တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အိၣ်ဒ်လဲၣ်

ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ အီစထြ့လယါကီၢ် မ့ၢ်ထံကီၢ်တဘ့ၣ်လၢ တၢ်မူအကလုာ်ကလုာ်အိၣ်အါကတၢၢ် အလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အကျါတတီၤ, မ့ၢ်ဝဲတၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီး တၢ်ထူၣ်တၢ်ဘိအကလုာ်ကလုာ် အဟံၣ်အဃီအသိး တၢ်မူအကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ လၢဟီၣ်ခိၣ်ချၢ တၢ်လီၢ်အဂုၤအဂၤန့ၣ် နတထံၣ်ဘၣ်အီၤဘၣ်, ဒီးနထံၣ်အီၤသ့ဒၣ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်အဂ့ၢ်တၢ်ပာ်ဖျါအကူာ်အံၤအပူၤန့ၣ် နကမၤလိဘၣ်, ဘၣ်ဃး, တၢ်မနုၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ အဒုးကဲထီၣ်အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မူအကလုာ်ကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအလီၤဆီ, ဒီးတၢ်မနုၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ အမ့ၢ်တၢ်လီၤပျံၤလီၤဖုး လၢအီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မူအကလုာ်ကလုာ် သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်လဲၣ်, ဒီး လၢကဒီသဒၢအဝဲသ့ၣ်အဂီၢ်န့ၣ် ပမၤစၢၤအီၤကသ့ဒ်လဲၣ် အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

The Great Desert Skink or Tjakura. Credit: Nicolas Rakotopare

Key Points

• အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ မ့ၢ်ထံကီၢ်တဘ့ၣ်လၢ တၢ်မူအကလုာ်ကလုာ် လီၤဆီလိာ်အသး အိၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်ထံကီၢ်တဘ့ၣ်, ဒီးမ့ၢ်လၢပတၢ်အိၣ်လီၤဆီအဃိ ပအိၣ်ဒီးတၢ်မူအကလုာ်အါမး လၢအတအိၣ်ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ချၢတၢ်လီၢ်အဂုၤအဂၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
• ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢအဒုးအိအဖိနုၢ် လီၤတူာ်သံ တၢ်မၤနီၣ်မၤဃါအပူၤန့ၣ် အီစထြ့လယါကီၢ်ပၣ်ဃုာ်ဖဲ တၢ်အိၣ်သးအနးကတၢၢ်အပူၤ: ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢအဒုးအိအဖိနုၢ်, ထိၣ်ဖိလံၣ်ဖိဒီး ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢအစွါသ့ၣ်တဖၣ် အါန့ၢ် အကလုာ် ၂ဝဝဝ အိၣ်ဖဲ အကလီၤတူာ်သံကွံာ် အတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီအပူၤန့ၣ်လီၤ.
• ပှၤကိးဂၤဒဲး မၤစၢၤ ဒီသဒၢ သကိး အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီး အတၢ်အိၣ်ဆိးညီနုၢ်အလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်သ့, ခီဖျိ တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ တၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤက့ၤတၢ် တၢ်ကရၢကရိသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး န့ဆၢၣ် တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤ ကရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn

• Why is Australia's wildlife and environment so special?
• Why is the conservation of Australia's wildlife and plants important?
• What is the extinction crisis in Australia?
• What are the threats impacting Australia's wildlife and plants?
• How can I help protect Australia's wildlife and plants?

အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီး ခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ်န့ၣ် ဘၣ်မနုၤအဃိလၢအလီၤဆီဒိၣ်မးလဲၣ်?

သရၣ်ဒိၣ်စိ Hugh Possingham, မ့ၢ်ဝဲဒၣ် Biodiversity Council —တၢ်မူအကလုာ်ကလုာ်ကီၣ်ကးကရၢပှၤပၢၤလီၢ်ဆ့ၣ်သနီၤတဂၤ ဒီး မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် BirdLife Australia — အီစထြ့ယါကီၢ်ထိၣ်တၢ်အိၣ်မူဂ့ၢ်ဝီကရၢ ပှၤပၢၤလီၢ်ဆ့ၣ်နီၤခံဂၤတဂၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဝဲဒၣ်ဖဲမူဖျၢၣ် တၢ်အက့ၢ်အဂီၤလီၤဆီလိာ်အသး အါကတၢၢ်အကျါန့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီး အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မုၢ်တၢ်ဘိဒီး ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

“အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ သီၣ်တဲာ်ထုးဖှၣ်ကွံာ်အသးဒီး ကီၢ်မိၢ်ပှၢ် အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ် န့ၢ်အနံၣ် အကကွဲၢ် ၅ဝ လံ ဒီးမ့ၢ်ကီၢ်မိၢ်ပှၢ်တဘ့ၣ်လၢ အအိၣ်လီၤလီၤဆီဆီ လၢတၢ်ဆၢကတီၢ်ဖးယံၤလံန့ၣ်လီၤ.”

“ပဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢအဝံအဖိ အပုအဖိဒ်သိး, ခၢးဝါလး (koalas), ခဲကရူ (kangaroos), ဝိမ်ဘး (wombats), နါမ်ဘး (numbats), ဒီး ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢ အဒံၣ်လီၤဒီး ဒုးအီၣ်အဖိနုၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ဖိတၢ်လံၤလၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး သူၣ်အကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး platypus—(လၢအလီၤဂာ်ဒီးဆှီနာ်သက့အိၣ်ဒီးအနိးဖးဒိၣ်ဒ်သိးထိၣ်ဒ့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ်) ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ချၢတၢ်လီၢ်အဂုၤအဂၤအပူၤန့ၣ် နတထံၣ်ဘၣ်အီၤဘၣ်.”

Yilka/Ngaanyatjarra/Narrunga ကလုာ်ပိာ်မုၣ် Jade Bromilow လၢ Indigenous Desert Alliance ကရၢ စံးဝဲဒၣ်, လၢအီစထြ့လယါကီၢ် ပှၤထူလံမဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်, တၢ်လၢ Country—ထံကီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢ အခီပညီအိၣ်အါန့ၢ် ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ် တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲ — လၢအခီပညီမ့ၢ် ဟံၣ်ဖိဃီဖိ, တၢ်ဆဲးတၢ်လၤ ဒီး နီၣ်ကစၢ်တၢ်က့ၣ်ပနီၣ်န့ၣ်လီၤ.

“တၢ်လၢ Country ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢ အဖီၣ်ဂၢၢ်ကျၢၤဟံးဃာ်ပဂ့ၢ်ပကျိၤပတၢ်ဃဲၤပူသ့ၣ်တဖၣ်, ပတၢ်မံမီၢ်တၢ်မုၢ်လၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ပမိၢ်ပၢ်ဖံဖုလၢပျၢၤသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး မူဒါတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်, မ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်နီၣ်နီၣ် လၢကစိာ်မူစိာ်ဂဲၤအီၤခါဆူညါန့ၣ်လီၤ. ပအိၣ်ဒီး တၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤမူဒါသ့ၣ်တဖၣ် လၢပကဘၣ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲ တၢ်မုၢ်တၢ်ဘိသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဃုာ်ဒီးကျိၤကျဲလၢအဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

Jade Bromilow

Ms Bromilow စံးဝဲဒၣ်, “အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပတၢ်အီၣ်အကျိၤအကွာ်, မ့ၢ်ပခၢၣ်စးအတၢ်ပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, ပ tjukurrpa တၢ်မံမီၢ်အတၢ်ဃဲၤပူသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး မ့ၢ်ပတၢ်သိၣ်လိမၤယုၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢ ပဆဲးသိၣ်လိနဲၣ်လိဝဲဒၣ် ပစၢၤသွဲၣ်ဆူမဲာ်ညါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”

“ပအိၣ်မူဃုာ်ဒီး တၢ်ဖိတၢ်လံၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ န့ၢ်လၢအနံၣ်အကထိ ကလး အါမးလံ အဃိ ပသ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤအဂ့ၢ် အဝဲသ့ၣ်သုးအသးအခါဖဲလဲၣ်, ဖှံလီၤအခါဖဲလဲၣ်ဒီး ဒိၣ်ထီၣ်အခါဖဲလဲၣ် ဒီး တၢ်တခါခါလဲၤအသးတဘၣ်ဘၣ် လၢအခါဖဲလဲၣ် အဒိအတဲာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပသ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်အီၤ. အဃိန့ၣ် ဖဲလၢပတဲဘၣ်ဃး တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီး တၢ်မဲတၢ်မါသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်လီၤဆီအခါ, တမ့ၢ်ထဲပတဲဘၣ်ဃးဒီး တၢ်လၢအတလီၤဂာ်လိာ်အသး အဂ့ၢ်ဘၣ်, ဒ်ပှၤထူလံၤဖိအသိးန့ၣ် တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်ထွဲဒီးပမ့ၢ်ပတၤတဂၤလဲၣ်န့ၣ်လီၤ.”

The critically endangered numbat. Credit: Phil Tucak

တၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤက့ၤအီစထြ့လယါကီၢ်တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီးတၢ်မဲတၢ်မါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဘၣ်မနုၤအရ့ဒိၣ်လဲၣ်?

တၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤက့ၤ အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မူအကလုာ်ကလုာ် အတၢ်လီၤဆီန့ၣ် တမ့ၢ်အရ့ဒိၣ်ထဲလၢ တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီး တၢ်မုၢ်တၢ်ဘိအကလုာ် လၢအအိၣ်မူဃုာ်ဒီးပှၤအဂီၢ်ဘၣ်, နီၣ်နီၣ်တခီ မ့ၢ်စ့ၢ်ကီး လၢအပှၤအီစထြ့လယါဖိကိးဂၤဒဲး တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ဒီး တၢ်အိၣ်ဘီၣ်အိၣ်ညီဘၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

သရၣ်ဒိၣ်စိ Possingham စံးဝဲဒၣ်, “တၢ်မူတဝၢလၢအပှဲၤဒီးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့—လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး ပှၢ်မုၢ်ကနၢ, နီၣ်သီထိ, ထံကမါ — တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအမၤစၢၤပှၤကညီန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် ဟ့ၣ်လီၤဝဲကလံၤဆှံ, အဝဲသ့ၣ်ထီဒါမၤစှၤလီၤမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲ, ဒီးတိၢ်ကျၢၤထီၣ်ဝဲဒၣ် ပစဲးဖီကဟၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤလီၢ်ဖးဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် — အဒိန့ၣ်, တၢ်ဟးကသုၣ်ကသီတၢ်ဖံးတၢ်မၤ, ဒီး တၢ်သူၣ်တၢ်ဖျးအတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”

“ပတၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ်သ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်လီၤမၢ်ကွံာ်န့ၣ်, တၢ်ဘူၣ်တၢ်တီၣ်တဂ့ၤဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ကဟဲအိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်, လၢအမ့ၢ် တၢ်မူတဝၢ အတၢ်အိၣ်ဝးတရံးအသးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ကစးထီၣ် ဆံးလီၤစှၤလီၤကွံာ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ် တၢ်အဘျုးအဖှိၣ်ဒီး တၢ်မၤစၢၤလၢအဝဲသ့ၣ်ဟ့ၣ်လီၤပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီး ကဆံးလီၤစှၤလီၤန့ၣ်လီၤ.”

အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢ အအိၣ်လၢတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီအပူၤသ့ၣ်တဖၣ်အကျါ တခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် Great Desert Skink, ခွံၣ်ယဲၤတကလုာ်လၢအအိၣ်လၢမဲာ်မုၢ်ပျီအပူၤ, ဒီးလၢပှၤထူလံၤဖိအဂီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်တခါလၢတၢ်ဆဲးတၢ်လၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

Ms Bromilow စံးဝဲဒၣ်, “တၢ်လၢ Great Desert Skink မ့တမ့ၢ် Tjakura န့ၣ်, မ့ၢ်ဝဲဒၣ်ခွံၣ်ယဲၤအဆံးတကလုာ်လၢအအိၣ်ဒီးတဃ့ၢ်အလွဲၢ် ဒီးအိၣ်မူဝဲဒၣ်ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဖီလာ် ဒ်သိးဟံၣ်ဖိဃီဖိတဒူၣ်တထၢ လၢအဝာ်န့ၢ်အပူၤဒီးအိၣ်ဖှိၣ်သကိးဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဖီလာ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်လၢ Tjakura အတၢ်ဃံတၢ်လၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် အိၣ်ဖှိၣ်သကိးတပူၤဃီ စၢၤသွဲၣ်တစိၤဘၣ်တစိၤန့ၣ် ဟ့ၣ်နီၤလီၤသကိးဝဲဒၣ် အဟီၣ်ခိၣ်အပူၤတခါဃိ ဒီး အံးထွဲကွၢ်ထွဲလိာ်အသး တဒုဘၣ်တဒုန့ၣ်လီၤ. အဃိတၢ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်လၢ အပာ်ဖျါထီၣ် ပဝဲပှၤထူလံၤဖိ ပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ် ပပာ်လုၢ်ပာ်ပှ့ၤ ပဟံၣ်ဖိဃီဖိ, ပပှၤတဝၢ ဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်, ဒီး အံးထွဲကွၢ်ထွဲ ပထံကီၢ် ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.”

The Echidna is a monotreme or egg-laying mammal. Credit: Arthur Ferguson

ဖဲတၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ်အကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်လီၤမၢ်ကွံာ်အခါ, တမ့ၢ်ထဲလၢ အဒုးကဲထီၣ် ခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ်အတၢ်လီၤမၢ်ဘၣ်, မ့ၢ်စ့ၢ်ကီး လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤ တၢ်လီၤမၢ်န့ၣ်လီၤ.

“တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်လၢအဘျးစဲဃာ်အသးဒီး တၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ်အကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် ကလီၤညွံး လီၤဘဲ လီၤမၢ်ကွံာ်. တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤတၢ်ဃဲၤပူသ့ၣ်တဖၣ်, လုၢ်လၢ်လၢတၢ်မၤညီနုၢ်တၢ်မၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်ရ့လိာ်မုာ်လိာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်ကလီၤစၢ်ကွံာ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. ဖဲမဲးမုၢ်ပျီအပူၤန့ၣ်တၢ်ကတိၤဒိအိၣ်ပာ်ဃာ်ဒ်အံၤ: ထံကီၢ်လၢအမ့ၢ်အိၣ်ပှဲၤဒီးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့န့ၣ်, ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်ကအိၣ်ပှဲၤဒီးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့န့ၣ်လီၤ. တၢ်မုၢ်တၢ်ဘိဒီး ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိ လၢအတအိၣ်ဖဲဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်အဂုၤအဂၤဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်အါမး, ဒီး အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် နဲၣ်ကျဲဝဲတၢ်ဘၣ်ဘျီးဘၣ်ဒါဒ်လဲၣ်န့ၣ် ပနၢ်ပၢၢ်အီၤန့ၣ်လီၤ.”

အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤတၢ်အစၢၤလီၤတူာ်ကွံာ်အတၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ်မ့ၢ်မနုၤလဲၣ်?

ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ အီစထြ့ကီၢ်အံၤဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီး တၢ်မူအကလုာ်ကလုာ် အတၢ်ဂ့ၢ်ကီ, လၢအကဲထီၣ်ခီဖျိ ထွံၣ်မံၤဒီး သၣ်မံယီၤမံၤသ့ၣ်တဖၣ် ဖးထီၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်ဒီးအိၣ်ရၤလီၤအသးချ့မး, တၢ်မၤဟးဂီၤကွံာ်အဝဲသ့ၣ်တၢ်အိၣ်တၢ်ဆိးအလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤ တၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ.

အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်စ့ၢ်ကိးဒီး ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢအဒုးအိအဖိနုၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အစၢၤလီၤတူာ်ကွံာ်အအါကတၢၢ် ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.

သရၣ်ဒိၣ်စိ Possingham စံးဝဲဒၣ်, “အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤ တၢ်မူအကလုာ်ကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အကအိၣ်အါန့ၢ် ယဲၢ်ကလီၢ်ဃၣ်ဃၣ်, ဒီးလၢတၢ်တပာ်ဖျါဘၣ်အီၤနီတဘျီဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲအါမး. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်တမံၤလၢပသ့ၣ်ညါအီၤဂ့ၤဂ့ၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ အဝဲသ့ၣ်အကလုာ် ၂,ဝဝဝ ဃၣ်ဃၣ်န့ၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီလၢအစၢၤကလီၤတူာ်ကွံာ်န့ၣ်လီၤ.

“ဒီးတၢ်လီၤသးအုးတခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, စးထီၣ်လၢ အပူၤကွံာ် အနံၣ် ၂၅ဝ ဘျဲၣ် ဖဲစဲးဖီကဟၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤ ဟဲအိၣ်ထီၣ်န့ၣ်, အီစထြ့လယါကီၢ် အတၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ် ဘၣ်လီၤမၢ်ကွံာ် အိၣ်အါန့ၢ် အဆး ၁ဝဝ, လၢအမ့ၢ်တၢ်ပာ်အီၤဒ်သိး နီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးလၢအညီနုၢ်ကဲထီၣ်န့ၣ်လီၤ. ပမ့ၢ်တမၤပတုာ်ကွံာ် တၢ်သံလီၤတူာ်ကွံာ်အံၤဘၣ်သၢပျၢၤန့ၣ်, ဆူမဲာ်ညါအနံၣ် ၂ဝဝ မ့တမ့ၢ် ၃ဝဝ အတီၢ်ပူၤန့ၣ် ပတၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ်သ့ၣ်တဖၣ် လီၤမၣ်ကွံာ် တဝာ်ဃၣ်ဃၣ် သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.”

Keith Bradby မ့ၢ်ဝဲဒၣ် Gondwana Link Ltd အခိၣ်တဂၤ, လၢအမ့ၢ်ကရၢတခါလၢအအိၣ်ဖဲ အီစထြ့လယါမုၢ်နုာ် လၢအမၤတၢ်မၤဘၣ်ဃး တၢ်က့ၤဘျးစဲန့ၢ်က့ၤ တၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒီးအလီၢ်အကျဲ လၢအစီၤစုၤယံၤအါန့ၢ် ကံလိမံထၢၣ် တကထိ — လၢအအိၣ်လိၤဖဲ ကီၢ်စဲၣ်အံၤ မုၢ်နုာ်ကလံၤထံးတကပၤန့ၣ်လီၤ.

Mr Bradby စံးဝဲဒၣ်, “မ့ၢ်တၢ်လီၤသးဘၣ်ဒိတခါလၢ ယဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဟးအိၣ်ကသုၣ်ဖဲပှၢ်ပူၤတသ့ဒ်သိးလၢအပူၤကွံာ်ပတဲတ့ၢ်အီၤအသိးဘၣ်ဒီး တထံၣ်ဘၣ်လၢၤ တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲအိၣ်ဝးတရံး ပမ့ၣ်အူပူၣ် ဒ်သိးအပူၤကွံာ် တဘျီအခါ ပထံၣ်ဘၣ်အီၤအသိးဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”

“ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢအဒုးအိအဖိနုၢ်သ့ၣ်တဖၣ်လီၤမၢ်ကွံာ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ဂ့ၢ်ကီဖးဒိၣ်တခါန့ၣ် ပသ့ၣ်ညါအီၤ, နာ်သက့ အစၢၤလီၤတူာ်ကွံာ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ် အတၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ် ပစးထီၣ်သ့ၣ်ညါ ပာ်သူၣ်ပာ်သးဘၣ်က့ၤ ဖဲလၢ ပတၢ်မုၢ်တၢ်ဘိတဘျုးခါ လီၤမၢ်ကွံာ်, ဒီးအပူၤကွံာ်လၢညါပတထံၣ်ဘၣ်တ့ၢ် တၢ်လီၤမၢ်တူာ်ဒ်အံၤနီတဘျီဘၣ်.”

The critically endangered Regent Honeyeater. Credit: Mick Roderick

တၢ်မၤပျံၤမၤဖုးလၢအမၤဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအီစထြ့လယါကီၢ်တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီးတၢ်မုၢ်တၢ်ဘိသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်မနုၤသ့ၣ်တဖၣ်လဲၣ်?

တၢ်မၤပျံၤမၤဖုးတၢ်အဂ့ၢ်မိၢ်ပှၢ်အိၣ်သၢခါ လၢအမၤဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး အီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤ တၢ်မူအကလုာ်ကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢတခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်မၤဟးဂီၤကွံာ် အဝဲသ့ၣ်တၢ်အိၣ်ဆိးညီနုၢ်အလီၢ် ဖဲလၢတၢ်စးထီၣ် တၢ်သူၣ်တၢ်ဖျးအလီၢ်ဒီး တၢ်မၤဂုၤထီၣ်ပသီထီၣ် တၢ်ဖံးတၢ်မၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အခါန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဂ့ၢ်မိၢ်ပှၢ်ခံခါတခါလၢ အဒုးအိၣ်ထီၣ် စၢၤသွဲၣ်လီၤတူာ်ကွံာ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်, တၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ်လၢ အဖှံလီၤဖးထီၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်. လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး ထွံၣ်မံၤ, သၣ်မံယီၤမံၤ, တရဲၢ်, ဒီးတၢ်ချံတၢ်သၣ် တၢ်မုၢ်တၢ်ဘိလၢ အလိၣ်ထီၣ်ဖးထီၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဃုာ်ဒီး တၢ်ဆူးတၢ်ဆါဃၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤ တၢ်ဆီတလဲန့ၣ် မ့ၢ်စ့ၢ်ကီး တၢ်မၤပျံၤမၤဖုး လၢအစးထီၣ်အိၣ်ထီၣ်သီလၢ အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မူအကလုာ်ကလုာ် အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

သရၣ်ဒိၣ်စိ Possingham စံးဝဲဒၣ်, “မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲအံၤ မၤကိၢ်ကလၢၤထီၣ်ပာ်လံအီစထြ့လယါကီၢ်မိၢ်ပှၢ် ၁.၅ ဒံၢ်ကရံၢ်လံန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်အံၤ အမ့ၢ်ဟဲအါထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်, ဒီးတၢ်မၤအသးဒ်သိး မ့ၣ်အူအီၣ်ပှၢ်, ထံလုၢ်ဘၢတၢ် ဒီး စဲးကလိကလံၤမုၢ်သ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်ကဲထီၣ်အသးအါထီၣ်န့ၣ် တၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ်အကလုာ်အါမး ကအိၣ်မူအိၣ်ဆိးဘၣ်ဝဲအဂီၢ် တမ့ၢ်တၢ်လၢအညီဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

Professor Hugh Possingham

တၢ်အိၣ်တၢ်ဆိးအလီၢ်ဟးဂီၤလီၤမုၢ်ပြံပြါကွံာ်, ပာ်ဖှိၣ်ဃုာ်ဒီး တၢ်မၤပျံၤမၤဖုးအဂုၤအဂၤ အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, အီစထြ့လယါ အတၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်မုၢ်တၢ်ဘိအကလုာ်အါမးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲလၢ တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီအပူၤန့ၣ်လီၤ.

Mr Bradby စံးဝဲဒၣ်, “ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်မၤပျံၤမၤဖုး တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိအဂ့ၢ်န့ၣ် ပဆဲးတဲအီၤ နာ်သက့ တၢ်လၢပဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်အီၤခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ တၢ်မၤအၢတပျုၤတပျီၤ လၢအကဲထီၣ်သးတဘျီဃီအံၤန့ၣ်လီၤ. ပဟံးန့ၢ်ကွံာ်ဝဲဒၣ် တၢ်မူတဝၢအတၢ်ဘျးစဲလိာ်အသးခံခီယၢ်ခီဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်အံၤဒီး ပၢနုာ်လီၤအီၤဖဲ ထၢၣ်ဖိဆံးဆံးအပူၤ, လၢအမ့ၢ်တၢ်တခါလၢပကိးအီၤ တၢ်ပာ်ကီၤတၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် နာ်သက့ လၢအတအိၣ်ဒီးတၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤအီၤဘၣ်.”

“တၢ်မၤအၢမၤသီ အတၢ်ဂ့ၢ်မိၣ်ပှၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပပတုာ်ကွံာ် တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး အဝဲသ့ၣ်တၢ်အိၣ်ဆိးညီနုၢ်အလီၢ် အတၢ်ဘၣ်ထွဲလိာ်အသးခံခီယၢ်ခီန့ၣ်လီၤ. ဒီးဖဲမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤဆီတလဲသးအခါန့ၣ် ဟံးန့ၢ်ကွံာ်ဝဲအဝဲသ့ၣ် တၢ်သးစွံကတုၤလၢအတူၢ်တၢ်ဆီတလဲန့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ကိးဘျီဒဲး အဃိမၤစှၤလီၤကွံာ် အဝဲသ့ၣ် အဂံၢ်အဘါလၢအတူၢ်တၢ်န့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂ့ၢ်အခီၣ်တဃာ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ပမၤလီၤဖှံၣ်ကွံာ်ဝဲဒၣ်သနူအံၤ လၢအက့အခီ တခါတဆဲးဖိ, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တအိၣ်ဒိးတၢ်ပညိၣ်လၢ ကမၤအီၤဂ့ၤထီၣ်အီၤ တက့တခီ တခါတဆဲးဖိဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”

Indigenous desert rangers manage small controlled burns which don’t impact the landscape like large uncontrolled wildfires. Credit: Salty Davenport

ယမၤစၢၤတၢ်ဒီသဒၢအီစထြ့လယါကီၢ်တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီးတၢ်မုၢ်တၢ်ဘိသ့ၣ်တဖၣ်ကသ့ဒါလဲၣ်?

ပမၤစၢၤဒီသဒၢသကိးအီစထြ့လယါကီၢ်တၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဒီးတၢ်မုၢ်တၢ်ဘိသ့ၣ်တဖၣ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.

သရၣ်ဒိၣ်စိ Possingham စံးဝဲဒၣ်, “ယဆိကမိၣ် တၢတပတီၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ နကဘၣ်မၤသ့ၣ်ညါနသး, ဒီး ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ်နကဆၢတဲာ်နုာ်လီၤဖဲ တၢ်ကွၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤတၢ်ကရူၢ်တခါ, လၢအမ့ၢ်ကရူၢ်တဖုလၢအအိၣ်ဖဲနလီၢ်ကဝီၤအပူၤ, မ့တမ့ၢ်ဘၣ်တခီ နလီၢ်ကဝီၤ ကရၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အပူၤ မ့တမ့ၢ် ဖဲနဟံၣ်ကရၢၢ်အပူၤဒၣ်လဲာ် တၢ်လီၤဟိမ့ၢ်အိၣ်န့ၣ် နသူၣ်လီၤ သ့ၣ်တူၢ် ထူလံၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး သ့ၣ်တပှီၤ သ့ၣ်ပဒၢထူလံၤဖိသ့ၣ်တဖၣ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.”

English phrases you need to talk about wildlife

#107 Protecting Wildlife | Talking about animals and nature (Med)

SBS English

09:07English

“တၢ်အစၢၤလီၤတူာ်ကွံာ်အံၤ နမ့ၢ်သ့ၣ်ညါလၢအမ့ၢ် ပှၤအီစထြ့လယါဖိ တၢ်ဆဲးတၢ်လၤဒီး တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ အဂီၢ် တၢ်လီၤသးအုးဖးဒိၣ်တခါန့ၣ်, နတဲသကိးတၢ်ဒီး နလီၢ်ကဝီၤ ပှၤဂဲၤလိာ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးဒီး ပာ်ဖျါထီၣ်နတၢ်ဘၣ်ယိယဘၣ်ဘှီဘၣ်ဃး အီစထြ့ခယါကီၢ် သ့ၣ်ထူၣ်ဝၣ်ဘိ ဒီး ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိ တၢ်လီၤမၤကွံာ်အဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.”

ဖဲလီၢ်ကဝီၤ ပှၤတဝၢကရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အပူၤမ့ၢ်ဂ့ၤ, ခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ် တရူၢ် လၢတဟံးန့ၢ်တၢ်အဘျုးဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ, ကျိၤကျဲသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲအါမးလၢ ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် နုာ်လီၤပၣ်ဃုာ်ဖဲ တၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤက့ၤတၢ်အပူၤသ့န့ၣ်လီၤ.

သရၣ်ဒိၣ်စိ Possingham စံးဝဲဒၣ်, “ပတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ အခီၣ်တဃာ်န့ၣ် ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်မၤတုၤထီၣ်ထီၣ်ဘး တၢ်မၤလဲၤထီၣ်လဲၤထီ တၢ်မူတဝၢ အတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ လၢအတကွီၢ်ဖးလဲၢ်. နာ်သက့ တၢ်ဆီတလဲ ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်ဒ်အံၤန့ၣ် အိၣ်ထီၣ်သ့ ထဲဒၣ်လၢ တၢ်ပာ်ဖှိၣ်ဃုာ် တၢ်မၤတၢ်ဆီတလဲဆံးဆံးဖိသ့ၣ်တဖၣ် ကဲထီၣ်အသး ဘၣ်လီၢ်ဘၣ်ဆး ဃူဃူဖိးဖိးတပူၤဃီန့ၣ်လီၤ. ဒီးတၢ်ဆီတလဲဆံးဆံးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တခါစုာ်စုာ်န့ၣ် ကဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ ပှၤနီၣ်တဂၤဒၣ်ဝဲစုာ်စုာ် မ့တမ့ၢ် ကရူၢ်တဖုဒၣ်ဝဲစုာ်စုာ်န့ၣ်လီၤ.”

အဒိန့ၣ် ပှၤကညီလၢအအိၣ်ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အလဲၢ် ယဲၢ် အ့းကး တဂၤ ကတူၢ်လိာ်ဝဲတၢ်မံၤလၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိဖဲအဝဲ ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အပူၤ, မ့တမ့ၢ် ဘၣ်တခီ လၢကမၤတၢ်ဆီတလဲအံၤအဂီၢ် ပှၤဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့ ကရူၢ်ပှၤမၤသကိးတၢ်ဖု ကဘျၢနုာ်လီၤကျိၣ်စ့လၢအပှဲၤဒီး အခီပညီလၢအဂ့ၤန့ၣ်လီၤ. ပဝဲတဂၤစုာ်စုာ် ပမၤန့ၢ်တၢ်တခါခါသ့ဝဲဒၣ် လၢကဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်လီၤဆီအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”

A community tree-planting day. Credit: Birdlife Australia

Ms Bromilow စံးဝဲဒၣ်, တၢ်စးထီၣ်အီၤဒီး တၢ်ယိယိဖိ တခါသ့ဝဲဒၣ် ဒ်သိးလၢ မၤလိဘၣ်ဃး ထံကီၢ်ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်လၢနအိၣ်ဆိးအီၤန့ၣ် မ့ၢ်မတၤတဂၤအတၢ်လဲၣ် ဒီး ဒိကနၣ် အဝဲသ့ၣ်, ဒီး ယူၤယီၣ်ပာ်ကဲအဝဲသ့ၣ် လီၢ်ကဝီၤတၢ်သ့ၣ်ညါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤလၢ ပှၤထူလံၤဖိ တီခိၣ်ရိၤမဲမၤအီၤဒီး သ့ၣ်ပှၢ်အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် နဆီၣ်ထွဲၤမၤစၢၤအီၤသ့ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

“ဖဲလၢပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲပာ်ဖှိၣ်သကိးသးတပူၤဃီ, အိၣ်ဒီးတၢ်ဒိကနၣ်, ဒိကနၣ်ဒီး ဟံးထီၣ်ဖီၣ်ထီၣ်မူဒါန့ၣ်, မ့ၢ်ဝဲ ပတၢ်ဒီသဒၢ တၢ်လီၢ်လၢ ပအိၣ်ဒီးတၢ်တူၢ်ဘၣ် လၢအလီၤဆီအံၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤအတမ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်ထဲဒၣ်လၢပှၤထူလံၤဖိအဂီၢ်ဘၣ်, မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢပှၤအိၣ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤကိးဂၤဒဲးအဂီၢ်, ဒီးဖဲလၢပမ့ၣ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲပထံပကီၢ်ပဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်န့ၣ်, ပထံပကီၢ် ပဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်စ့ၢ်ကီး ကအံးထွဲကွၢ်ထွဲပှၤန့ၣ်လီၤ.”

လၢတၢ်ဃုသ့ၣ်ညါအါထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤအဂီၢ်:

Biodiversity Council

Birdlife Australia

Indigenous Desert Alliance

Gondwana Link Ltd

ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါအါထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအကါဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးလၢ နတၢ်အိၣ်မူအသီဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအဂီၢ် Subscribe မ့တမ့ၢ် follow အီစထြ့လယါကီၢ်အဂ့ၢ်အကျိၤ Australia Explained တၢ်ကလုၢ်တက့ၢ်.

နတၢ်သံကွၢ်အိၣ်တမံၤမံၤဧါ? မ့တမ့ၢ် နတၢ်ဆိကမိၣ်အိၣ်လၢ တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်တီ တခါခါဂီၢ်ဧါ? နဆှၢန့ၢ်ပှၤလီပရီ အံမ့လ် ဖဲ [e-mail] အပူၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.