Key Points
- ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်တဲလၢတၢ်ပူၤဖျဲးအိၣ်လံမးက့ၤကဒါဆူဟံၣ်ဒီး အိၣ်ဒီးတၢ်ပလီၢ်သး ဒ်သိးဆဲးကွၢ်မ့ၣ်အူဖၣ်ဆါလၢအအိၣ်တ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်.
- တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤသးတၢ်လီၢ်, ကျိၣ်စ့တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤဒီး နီၣ်သးတၢ်ဆိကမိၣ်ဆူၣ်ချ့ဝဲၤကျိၤတဖၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ် လၢကမၤစၢၤနဲၣ်ကျဲနၤ တၢ်လၢနမၤအီၤနီၢ်ကီၢ်သ့ ဒီး သးတၢ်တူၢ်ဘၣ် အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး လၢအကဲထီၣ်ခီဖျိ ပှၢ်တပှီၤမ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်အဃိန့ၣ်လီၤ.
- ပှၢ်တပှီၤမ့ၣ်အူ တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤန့ၣ် ဟံးတၢ်ဆၢကတီၢ်, ဒီး အလီၢ်အိၣ်သပှၢ်ကတၢၢ်လၢ နဘၣ်ဒိးသန့ၤသးဒီးပှၤတဝၢ ဒီးအံးထွဲကွၢ်ထွဲလီၤနနီၣ်ကစၢ်တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ကလုၢ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
- When is it safe to return home after a bushfire?
- What precautions should you take when returning to a fire-affected property?
- What recovery centres and financial support are available after bushfires?
- How can bushfire smoke affect your health?
- Where can you find mental health support after a bushfire?
- How can parents support children and young people after a disaster?
- Why is community support so important during bushfire recovery?
မ့ၣ်အူအီၣ်ပှၢ်တပှီၤဝံၤအလီၢ်ခံ တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီက့ၤသးန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်လီၤဘှံးလီၤတီၤတခါ နာ်သက့ တၢ်မၤစၢၤအိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. စးထီၣ်လၢ တၢ်က့ၤကဒါဆူဟံၣ်လၢအပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲး တုၤလီၤဆူ နတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ဒီး တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤအဂီၢ် တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤန့ၣ်, တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ ပတီၢ် အခိၣ်သ့ၣ် သ့ၣ်တဖၣ်လၢ နကဘၣ်မၤအီၤန့ၣ်လီၤ.
မ့ၣ်အူအီၣ်ပှၢ်တပှီၤကဲထီၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ ကက့ၤကဒါဆူဟံၣ်အဂီၢ် တၢ်ပူၤဖျဲးအိၣ်လၢအခါဖဲလဲၣ်?
ပှၤအီစထြ့လယါသ့ၣ်တဖၣ် ထီဘိန့ၣ် တၢ်ဒုးသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်အဝဲသ့ၣ်လၢ ပှၢ်တပှီၤမ့ၣ်အူအီၣ်တၢ် အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ အရ့ဒိၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ဖဲလၢမ့ၣ်အူလၣ်လီၤပံာ်ကွံာ်ဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ် တၢ်ကကဲထီၣ်အသးလဲၣ်?
နမ့ၢ်သုးပူၤဖျဲးကွံာ်နသးန့ၣ်, ကီၢ်စဲၣ်ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူဝဲၤကျိၤ—Emergency Service (SES) မ့ၢ်တဲနၤလၢ တၢ်ပူၤဖျဲးအိၣ်လၢ နကက့ၤအဂီၢ်မး နက့ၤဆူဟံၣ်သ့န့ၣ်လီၤ. နက့ၤဆူဟံၣ်ဆိဆိန့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်လၢနဂီၢ်သ့ဝဲဒၣ်, ဒ်သိးတၢ်သူၣ်ထီၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အတဂၢၢ်တကျၢၤဘၣ်, လီမ့ၣ်အူပျံၤသ့ၣ်တဖၣ်လီၤတဲာ် မ့တမ့ၢ် မ့ၣ်အူဖၣ်ဆါလၢအကိၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်တ့ၢ်ဒံးဝဲဒၣ် တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲလၢနက့ၤကဒါဆူ ဟံၣ်ဃီတၢ်လီၢ်လၢ မ့ၣ်အူအီၣ်အီၤအခါ နကြၢးမၤတၢ်မနုၤသ့ၣ်တဖၣ်လဲၣ်?
တၢ်မ့ၢ်ပျဲနက့ၤဆူဟံၣ်လံတဘျီ, က့ၤစိာ်ဃုာ်ဒီးတၢ်ပီးတၢ်လီ လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး တၢ်အီၣ်လၢအဟးဂီၤတညီဘၣ်, ထံအိ လၢအအိၣ်ပာ်ဖဲကိပူၤ, စ့ဘ့ၣ်, လီဆှီ မ့တမ့ၢ် တးမံ, ဒီး လီအ့ၣ်—ဘဲးထရံး အပိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်.
နဟံၣ်မ့ၢ်အိၣ်ဆၢထၢၣ်ဒံးတခီ, တချုးနက့ၤနုာ်လီၤဆူအပူၤဒ်ဘၣ်အခါ, သမံသကိးကွၢ် အခိၣ်အဃၢၤဝးဝး, မ့ၢ်အတၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤသ့ၣ်တဖၣ် တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအိၣ်တအိၣ်န့ၣ်လီၤ. နမ့ၢ်လဲၤနုာ်ဆူ ဟံၣ်ဃီတၢ်လီၢ်ဖဲမ့ၣ်အူအီၣ်အီၤတဖျၢၣ်အပူၤန့ၣ်, ထီထီၣ်ဒီး နီၣ်ကျၢၢ်ဘၢနါစ့ၤဒီးကိးပူၤ, သိးထီၣ်ဒီးစုဖျီၣ်ဒီး သိးဒီးခီၣ်ဖံးလၢအကျၢၤ အိၣ်ဒီးတၢ်ဒီသဒၢဂ့ၤဂ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်.ဒီးမ့ၢ်သ့န့ၣ်, အဆိကတၢၢ်န့ၣ် သုးပူၤဖျဲးဆိကွံာ် ဖိသၣ်ဒီး ဟံၣ်ပူၤဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်.
နမ့ၢ်တုၤဖဲဟံၣ်ဃီတၢ်လီၢ်အံၤလံတဘျီ, မ့ၢ်, မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်, တၢ်ကူာ်တၢ်ကျီသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်တအိၣ်န့ၣ် ဝးတရံးကွၢ်အီၤဖဲနခိၣ်နဃၢၤဝးဝး. မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်, တၢ်ကူာ်တၢ်ကျီသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ခူသူၣ်သ့ဒီး လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒိၣ်မး, မ့ၣ်အူမိၢ်ပှၢ်အူအီၣ်လဲာ်တၢ်မ့ၢ်လဲၤတလၢကွံာ်စှၤကိးသီလံနာ်သက့ ဟဲက့ၤကဲၤထီၣ်ကဒါဝဲသ့န့ၣ်လီၤ.
Sharif Baytieh မ့ၢ်ဝဲ Rural Fire Service — Nana Glen ဝဲၤကျိၤ အဝဲၤကျိၤခိၣ်ခံတဂၤန့ၣ်လီၤ. Nana Glen အံၤမ့ၢ်ဝဲ သဝီဖိတဖျၢၣ်လၢအအိၣ်ဖဲနယူဆီၣ်သ်ဝံအပူၤန့ၣ်လီၤ.
သကုၤအီစထြ့လယါကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ ပှၤလၢအမုာ်သးမၤကလီတၢ်ဒ်သိးဒီး Sharif မၤအီၤအံၤ အိၣ်အါန့ၢ် အဂၤ တကလီၢ်; လၢအမ့ၢ်ပှၤလၢအဟ့ၣ်လီၤပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်အတၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်, ကဘၣ်မၤသံမ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ဒ်လဲၣ်, ဒီး တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤတၢ်လၢ တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤသးအဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲရှဲပၠးဝဲဒၣ် အတၢ်လဲၤခီဖျိဖဲ ၂ဝ၁၉နံၣ် မ့ၣ်အူအီၣ်ပှၢ်တပှီၤဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်အခါန့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်လဲၤပူၤကွံာ်အနံၣ်အါမးလံနာ်သက့, တၢ်သ့ၣ်နီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အိၣ်ဖျါဒံးဝဲဒၣ်ရှဲရှဲန့ၣ်လီၤ.
“မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ် ၂ နွံဝံၤအလီၢ်ခံဒၣ်လဲာ်န့ၣ်ပဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ကိးပှၤ, လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဒ်သိး ဟံၣ်ကစၢ်တဂၤ လၢအဟံၣ်ကရၢၢ်အပူၤအိၣ်ဒီး သ့ၣ်ဖူ ဒီး သ့ၣ်ဖူအံၤ အကိၢ်ဒီး မ့ၣ်အူခုၣ်အိၣ်ဒံးန့ၣ် အကစၢ်တပာ်သူၣ်ပာ်သးဘၣ်အီၤဘၣ်, မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ဝံၤ ၇ သီ ၈သီ အလီၢ်ခံ ကလံၤအူတၢ်ဒီး သ့ၣ်ဖူအံၤကဲၤထီၣ်. အဂၤတခါန့ၣ် ဖဲပကွၢ်ဖဲအဝဲသ့ၣ်ဟံၣ်လီၢ်ခံပဲတြီဖိန့ၣ် ပထံၣ်လၢမ့ၣ်အူအီၣ်သ့ၣ်ဖူ. တၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်မၤအီၤအဆိကတၢၢ်တခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ အဝဲသ့ၣ်ကိးဝဲဒၣ် RFS န့ၣ်လီၤ. မ့ၣ်အူအ့ၣ်ဒီး တၢ်ကိၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒုးကဲၤထီၣ်ကဒါက့ၤမ့ၣ်အူန့ၣ်လီၤ. လီၤဆီဒၣ်တၢ်လၢအမ့ၢ်ဘူးဒီး နဟံၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ပှၢ်တပှီၤမ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ဝံၤအလီၢ်ခံ တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤတၢ်ဝဲၤလီၢ်ဒီး ကျိၣ်စ့တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဒ်လဲၣ်?
တၢ်ဆီလီၤပာ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူ တၢ်လဲၤအိၣ်ကဒုအလီၢ်ဒီး တၢ်မၤစၢၤဆိဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိးလၢအမ့ၢ် တၢ်ဟ့ၣ်လီၤတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ တၢ်ပူၤဖျဲး လၢအဆိအချ့အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ညီနုၢ်န့ၣ်အဝဲသ့ၣ်ဟ့ၣ်လီၤဝဲတၢ်အိၣ်ကဒုအလီၢ်, တၢ်အီၣ်, ထံဒီး တၢ်သြီလီအ့ၣ်အလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကီၢ်စဲၣ် တၢ်မၤစၢၤဝဲၤကျိၤ လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး Emergency Recovery Victoria, Service NSW, Queensland Recovery Hotline သ့ၣ်တဖၣ် မၤစၢၤနဲၣ်ကျဲစ့ၢ်ကီး ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် လၢအကမၤတၢ်ခါဆူညါတပတီၢ်ဘၣ် တပတီၢ်အဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤတၢ်ဝဲၤလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဃုာ်စ့ၢ်ကီးဒီး ပှၤဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးတၢ်လၢ တၢ်ပျံၤတ့ၢ်တၢ်အဂီၢ်ဒီး ကသံၣ်ကသီဂ့ၢ်ဝီတၢ်ဆှၢလီၤဝဲၤကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဒိးသန့ၤထီၣ်သးလၢနတၢ်အိၣ်သးအဖီခိၣ်, ပဒိၣ်တၢ်ဟ့ၣ်မၤစၢၤကျိၣ်စ့လၢတၢ်တတၢၤတနါအဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် ကအိၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲန့ၣ်လီၤ.
နမ့ၢ်အိၣ်ဒီးတၢ်အုၣ်ကီၤန့ၣ်, တချုးနမၤကဆှဲကဆှီတၢ်ဒ်ဘၣ်အခါ နကဘၣ်မၤနီၣ်မၤဃါပာ်တၢ်ကိးမံၤဒဲးန့ၣ်လီၤ. ဒိပာ်တၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်ဂီၤမူသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်လၢအလီၤမၢ်ကွံာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ကွဲးနီၣ်ကွဲးဃါပာ်အီၤ. တၢ်အုၣ်ကီၤ တနီၤနီၤန့ၣ် လၢတၢ်လိၣ်ဘၣ်နီၣ်နီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် ဟ့ၣ်လီၤဝဲအပှ့ၤချ့မး, လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး တစိၢ်တလီၢ် တၢ်အိၣ်တၢ်ဆိးအလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ပှၢ်တပှီၤမ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်မ့ၣ်အူခုၣ်န့ၣ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးနတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့သ့ဒ်လဲၣ်?
တၢ်လၢ ပှၢ်မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ် အခုၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဝဲဒၣ် ပှၤကညီလၢအိၣ်ဘူးမ့ၢ်ဂ့ၤ, အိၣ်ယံၤမ့ၢ်ဂ့ၤ ခဲလၢာ် ဒီး ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဝဲဒၣ် ကလံၤ အကံၢ်အစီ, ဆူၣ်ချ့ဒီး ကိးမုၢ်နံၤဒဲးတၢ်အိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤန့ၣ်လီၤ.
လီၤဆီဒၣ်တၢ် ပှၤလၢအအိၣ်ဒီး သးတၢ်ဆါဒီး ကလံၤကသါကျိၤတၢ်ဆါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်အိၣ်ဝဲဒီးတၢ်ဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဂ့ၢ်ဝီၢ်အူကသံၣ်သရၣ်ဒီး ကမျၢၢ်ဆူၣ်ချ့ဒီး တၢ်တတၢၤတနါဂ့ၢ်ဝီ ပှၤသ့ပှၤဘၣ်စဲၤနီၣ် Dr Lai Heng Foong စံးဝဲဒၣ် မ့ၣ်အူခုၣ်မ့ၢ်လၢၤကွံာ်အလီၢ်ခံဒၣ်လဲာ်န့ၣ် တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးန့ၣ် အိၣ်တ့ၢ်ဒံးဝဲဖးယံၤန့ၣ်လီၤ.
“ဒ်သိးလၢပထံၣ်အီၤဖဲ Black Summer မ့ၣ်အူအီၣ်ပှၢ်တပှီၤအခါန့ၣ်, တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဖးယံၤ လၢအမ့ၢ် ဝဲဒၣ် ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး ဖိသၣ်လၢတအိၣ်ဖျဲၣ်ထီၣ်ဒံးဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ဒိၣ်ထီၣ်န့ၣ်လီၤ. မ့ၣ်အူခုၣ်အံၤ မၤနးဒိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် သးတၢ်ဆါ, ဒံၤမဲရှါတၢ်ဆါ, ခဲစၢၣ်တၢ်ဆါ, ကလံၤဖၠးတၢ်ဆါ, သွံၣ်ဆၢဆံၣ်ဆၢတၢ်ဆါသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ပသးပ့ၤနီၣ်အီၤတသ့ဘၣ်တခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် မၤနးဒိၣ်ထီၣ် နီၣ်သးတၢ်ဆိမိၣ်ဆိမးဆူၣ်ချ့ အတၢ်ဂ့ၢ်ကီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ပှၢ်တပှီၤမ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ကဲထီၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံနဃုမၤန့ၢ်နီၣ်သးဆူၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်ကီတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤသ့ဖဲလဲၣ်?
အဝဲစံးဝဲဒၣ် တၢ်တၢၤတနါကဲထီၣ်အသးဝံၤက့ၤ ဝံၤက့ၤအဃိ ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး နီၣ်သးတၢ်ဆိမိၣ်ဆိမးဆူၣ်ချ့ ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
“အမ့ၢ်ကဲထီၣ်အသးတဘျီဝံၤ တဘျီ, လၢအမ့ၢ် ခါဆူညါန့ၣ် ပကထံၣ်ဘၣ်အီၤအါထီၣ်ဝဲဒၣ်, ခီဖျိလၢမူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ဆီတလဲအဃိ ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲတၢ်တၢၤတနါ တလီၢ်လီၢ်ဒီး တဘျီဘၣ်တဘျီန့ၣ် ဟဲဆူၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ် အဃိ လၢပှၤလဲၤခီဖျိဘၣ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်အံၤကဲထီၣ်ဝဲ နီၣ်မဲာ်ခွဲးတခါလၢ အဒုးအိၣ်အါထီၣ် တၢ်သူၣ်ကိၢ်သးဂီၤ တၢ်သူၣ်ကနိးသးကနိး, တၢ်သးသဟီၣ်လီၤသထြုး ဒီး ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲ တၢ်ကဲထီၣ်သးဝံၤအလီၢ်ခံ တၢ်ပျံၤတ့ၢ်တၢ် အတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ဖးဒိၣ်ကဲထီၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ်, တၢ်အိးထီၣ်ပာ်ဝဲဒၣ် Recovery Centres လၢအအိၣ်ဃုာ်ဒီး ပှၤဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးတၢ်လၢ တၢ်ပျံၤတ့ၢ်တၢ်အဂီၢ်ဒီး ကသံၣ်ကသီဂ့ၢ်ဝီတၢ်ဆှၢလီၤဝဲၤကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
န GP စ့ၢ်ကီး မၤစၢၤဃုန့ၢ်နၤတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ. ဒီးတၢ်မၤစၢၤဝဲၤကျိၤဒ်သိး, Lifeline မ့တမ့ၢ် Beyond Blue ဝဲၤကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီးအိၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ၂၄နၣ်ရံၣ် ၇သီပှဲၤပှဲၤန့ၣ်လီၤ.
တၢ်တတၢၤတနါကဲထီၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံမိၢ်ပၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤဖိသၣ်ဒီးသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်သ့ဒ်လဲၣ်?
Erin Pelly မ့ၢ်ဝဲဒၣ်, Red Cross — ဂာ်တဲာ်ဂီၤအီစထြ့လယါကီၢ် ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် ပှၤရဲၣ်ကျဲၤတၢ်အခိၣ်လၢ တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤတၢ်အဂီၢ်ဒီး ဂ့ၢ်ဝီၢ်အူဝဲၤကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်တဂၤစံးဝဲဒၣ်, တၢ်တတၢၤတနါကဲထီၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤဖိဒံဖိသၣ်ဒီး ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအရ့ဒိၣ်န့ၣ်လီၤ.
မိၢ်ပၢ်တၢ်အိၣ်မုာ်စိၤပၢၤန့ၣ် ကဲဝဲတၢ်ဂဲၤလိာ်ဖးဒိၣ်တခါ လၢဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ကကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်တၢ်အံၤဒ်လဲၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ကဲမိၢ်ကဲပၢ် ဖဲတၢ်တတၢၤတနါကဲထီၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ တၢ်လၢအကီသပှၢ်ကတၢၢ်တခါန့ၣ်လီၤ. တၢ်လၢကဘၣ်နဲၣ်ကျဲအီၤအဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အိၣ်လီၤဆီလိာ်အသးအါမး. နဖိန့ၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် အကတူၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် မ့တမ့ၢ် ကဆိကမိၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်တူၢ်ဘၣ် တၢ်ကီတၢ်ခဲ မ့တမ့ၢ် တၢ်တူၢ်ဘၣ်လၢအလီၤဂာ်ဒီးတၢ်ကီတၢ်ခဲအံၤ ခီဖျိလၢတၢ်တတၢၤတနါအံၤအဃိန့ၣ်လီၤ. အမ့ၢ်ကဲထီၣ်သးဒ်န့ၣ်န့ၣ် တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်လၢအညီနုၢ်မၤအသးတခါန့ၣ်လီၤ. နလဲၤခီဖျိဘၣ်တၢ်အံၤအိၣ်အါမးအဃိ, မၤလီၤတံၢ်လၢနဟ့ၣ်လီၤအဝဲသ့ၣ် တၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲဒီး မၤမုာ်မၤခုၣ်အသး လၢအမ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်သပှၢ်ပှၢ်တခါလၢနမၤအီၤသ့န့ၣ်လီၤ. ပှၤသ့ၣ်ညါနဖိအဂ့ၢ် လၢအဂ့ၤန့ၢ်နၤန့ၣ် အတအိၣ်ဘၣ်.”
နမ့ၢ်ပလီၢ်ဘၣ်နသးလၢ နဖိအတၢ်သကဲးပဝးသ့ၣ်တဖၣ် လဲၤကမၣ်အသးတခါခါန့ၣ်, အဝဲဟ့ၣ်ကူၣ်ဝဲလၢ နကလဲၤထံၣ်လိာ်ဃ့တၢ်မၤစၢၤဒီး နကသံၣ်သရၣ်ထီရီၤ GP မ့တမ့ၢ် ကိးဃ့တၢ်မၤစၢၤဖဲ တၢ်မၤစၢၤဝဲၤကျိၤတခါခါအအိၣ်လၢအဆိအချ့. Kids Helpline တၢ်မၤစၢၤဖိသၣ်ဝဲၤကျိၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဒီး လီတဲစိ တၢ်ဆဲးကျိး တၢ်တဲသကိး ဒီး လီမုၢ်ပျီ အီးလဲ တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးဝဲၤကျိၤ လၢအပာ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ခဲလၢာ်ဒ်အမ့ၢ်တၢ်ခူသူၣ်အသိးဒီး ဝဲၤကျိၤအံၤမ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ ပှၤသးစၢ် ၅နံၣ်တုၤ ၂၅နံၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤတၢ်အိၣ်မူလၢပှၢ်တပှီၤမ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ကဲထီၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ် ဘၣ်မနုၤအဃိပှၤတဝၢ အတၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤန့ၣ်အရ့ဒိၣ်လဲၣ်?
အဝဲဒုးသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်စ့ၢ်ကီးပှၤလၢ တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤတၢ်အိၣ်သးန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢဘၣ်ဟံးတၢ်ဆၢကတီၢ်ဖးယံၤတခါန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်လၢပသ့ၣ်ညါဘၣ်အီၤခီဖျိတၢ်လဲၤခီဖျိန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်အံၤ ဘၣ်ဟံးတၢ်ဆၢကတီၢ် ယံၤန့ၢ်ဒံးလၢ တၢ်ဆိကမိၣ်ပာ်အီၤန့ၣ်လီၤ.ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် တၢ်ဂ့ၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်ဘၣ်မၤဆိအီၤသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်လီၤဆီလိာ်အသးအါမး, ဘၣ်ဆဲးကွၢ်မ့ၢ်ကၠိန့ၣ်တၢ်ကးတံာ်လီၤအီၤဒံးဧါ, ကဘၣ်ဆဲးကျိးဒီး တၢ်အုၣ်ကီၤ ခီပနံၣ်, ဘၣ်ပတံထီၣ် ကျိၣ်စ့တၢ်မၤစၢၤ လၢအအိၣ်လီၤဆီလိာ်အသးသ့ၣ်တဖၣ်. တၢ်ကီတၢ်ခဲနီၣ်နီၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤတဝၢဒီတခါန့ၣ် ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီးတၢ်တတၢၤတနါအံၤ တဘျီအဃီ, အဃိ ဖဲနဘၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲအခါ ပှၤလၢနညီနုၢ်ဆဲးကျိးအီၤန့ၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် တၢ်ကီတၢ်ခဲကအိၣ်ဝဲဒၣ်,ခီဖျိလၢအဝဲသ့ၣ်နာ်က့ တၢ်ကီတၢ်ခဲအိၣ်ဒီးအဝဲသ့ၣ်အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲ လၢကဘၣ်မၤဝဲ အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲအတၢ်ဖံးတၢ်မၤဒီး တကတီၢ်ဃီန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်နာ်သက့ ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီး တၢ်တတၢၤတနါစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.”
Erin Pelly စံးဝဲဒၣ် တၢ်လၢအဂ့ၤတခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်, ပှၤကညီလၢအဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤလၢ အဟံၣ်ဖိဃီဖိ, အတံၤသကိးဒီး အပှၤတဝၢအအိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤ အသးန့ၢ်ဂ့ၤဝဲန့ၣ်လီၤ.
ဖဲအိၣ်လၢ တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤသးအခါ, အဝဲဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်လၢ ကဟံးန့ၢ်တၢ်ဆၢကတီၢ်လၢ ကအိၣ်ဒီး တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤဆံးကိးဖိလၢ တၢ်မၤမုာ်ထီၣ်က့ၤသးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
“ဒ်သိးလၢအမ့ၢ် တၢ်လဲၤဟးကသုၣ်ဒီးခီၣ်ဖဲတယံၤတဘူးမ့ၢ်ဂ့ၤ, လဲၤဟးဒီးထွံၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ, ဟးကွၢ်ကီခိၣ်ဃၢၤဒီးဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ, မ့တမ့ၢ်ဘၣ်တခီ မၤအီၣ် တၢ်အီၣ်မုာ်အီၣ်ပၠီၣ်သကိးဒီးနဟံၣ်ခိၣ်ဟံၣ်ဃၢၤ ဒ်သိးဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ကစံၣ်လိာ်ကွဲမုာ်လၤသးခုဘၣ်, ဒီးတကတီၢ်ဃီန့ၣ် နတဲသကိးဘၣ်တၢ်ဒီး ပှၤလၢအလဲၤခီဖျိဘၣ်တၢ်ဒ်သိးဒီးနၤ, ဒီးတၢ်အရ့ဒိၣ်ကတၢၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ မၤလီၤတံၢ်လၢ နလဲၤခီဖျိဝဲဒၣ် တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤနသး ဖဲတတၢၤတနါအပူၤအံၤ န့ၢ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.”
နဂံၢ်နဘါမ့ၢ်အိၣ်လၢ နမၤစၢၤပှၤဂၤ န့ၢ်ဝဲဒၣ် တခီန့ၣ်, တလိၣ်လၢနဘၣ်မၤအီၤဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်ဘၣ်, ထဲဒၣ်လၢနလဲၤပာ်ဖျါထီၣ်နသးန့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်လီၤဆီဖးဒိၣ်န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်လၢပသ့ၣ်ညါဘၣ်အီၤတဘျီဝံၤတဘျီန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပသ့ၣ်ညါဘၣ်လၢ ပအိၣ်ဒီးပှၤလၢ အကဟုကယာ်ပှၤ, သ့ၣ်ညါဘၣ်လၢ ပအိၣ်ဒီးပှၤလၢအဒိကနၣ် တၢ်လၢပလဲၤခီဖျိဘၣ်အီၤဒီး မၤစၢၤပှၤ, တၢ်မၤစၢၤစံးတၢ်န့ၣ်, ထဲဒၣ်လၢပှၤဟဲသံကွၢ်နၤ တၢ်ကဲထီၣ်သးလဲၣ်န့ၣ်လီၤ, ဒီးတၢ်အံၤမ့ၢ် လၢပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်အရ့ဒိၣ်မး. အဃိန့ၣ်, အတလိၣ်ဘၣ် ကဘၣ်မၤဘူၣ်လီၤတဖိတၢ်လံၤ မ့တမ့ၢ် ကျိၣ်စ့ မ့တမ့ၢ် တၢ်ဆၢကတီၢ်ဘၣ်, မ့ၢ်ဒၣ်ထဲလၢ အိၣ်ဒီးတၢ်ဒိသူၣ်ဒိသး လၢနဟ့ၣ်နီၤလီၤနသးဒီး ပှၤအဂၤ တဂၤ အနၢ်ကုန့ၣ်လီၤ.”
ပှၢ်တပှၤမ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ကဲထီၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ တၢ်က့ၤသူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤက့ၤတၢ်အိၣ်မူန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်လဲၤကျဲလၢအဖးယံၤတခါ, နာ်သက့ တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤအိၣ်ဝဲလၢ နတၢ်ပူၤဖျဲးအဂီၢ်, နဟံၣ်နဃီဒီး နတၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါအါထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအကါဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးလၢ နတၢ်အိၣ်မူအသီဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအဂီၢ် Subscribe မ့တမ့ၢ် follow အီစထြ့လယါကီၢ်အဂ့ၢ်အကျိၤ Australia Explained တၢ်ကလုၢ်တက့ၢ်.
နတၢ်သံကွၢ်အိၣ်တမံၤမံၤဧါ? မ့တမ့ၢ် နတၢ်ဆိကမိၣ်အိၣ်လၢ တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်တီ တခါခါဂီၢ်ဧါ? နဆှၢန့ၢ်ပှၤလီပရီ အံမ့လ် ဖဲ australiaexplained@sbs.com.au အပူၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
