ایران در اقدامی که کارشناسان آن را تلاشی برای «بقای رژیم» توصیف میکنند، با انجام حملات تلافیجویانه باعث اختلال گسترده در سراسر خاورمیانه شده و این اقدامات به «بیثباتی عظیم» در منطقه دامن زده است.
ایران از بیش از یک هفته پیش، پس از آنکه هدف بمباران ایالات متحده و اسرائیل قرار گرفت، دست به حملات تلافیجویانه زده و اسرائیل و همچنین کشورهای حاشیه خلیج فارسِ متحد آمریکا که میزبان پایگاههای نظامی آمریکا هستند را هدف قرار داده است.
بازارهای نفت نیز دچار آشفتگی شدهاند، زیرا تنگه هرمز — گذرگاه حیاتی کشتیرانی در مرز جنوبی ایران که معمولاً حدود یکپنجم نفت و گاز جهان از آن عبور میکند — عملاً مسدود شده است. اگر جنگ طولانی شود، نگرانیهایی وجود دارد که قیمت بنزین، از جمله در استرالیا، به شدت افزایش یابد.
برخی تأمینکنندگان نفت با تأسیساتی روبهرو هستند که در اثر حملات آسیب دیدهاند، و برخی تولیدکنندگان بزرگ خاورمیانه نیز به دلیل نگرانی از اختلال طولانیمدت در حملونقل دریایی، عرضه خود را کاهش دادهاند.
کارشناسان به SBS News گفتهاند که یافتن یک راهحل دیپلماتیک برای این درگیری بعید به نظر میرسد و همچنین هشدار دادهاند که رژیم ایران پس از جنگ ممکن است «سرکوبهای شدیدتری» علیه غیرنظامیان اعمال کند.
تاکتیکهای ایران چیست؟
جسیکا جنائر، دانشیار روابط بینالملل در دانشگاه فلایندرز، میگوید این درگیری را میتوان «نامتقارن» توصیف کرد.
او به SBS News گفت که قدرت «قاطع» نظامی آمریکا برتری آشکاری نسبت به ایران ایجاد میکند و همین موضوع بر راهبرد ایران در این جنگ تأثیر گذاشته است.
او گفت:«ایران از تاکتیکهای جنگ نامتقارن استفاده میکند؛ یعنی تلاش میکند با حداقل توان و داراییهای نظامی، بیشترین هزینه، بیشترین خسارت و بیشترین فشار را در سراسر منطقه ایجاد کند.»
ایران حملات تلافیجویانهای علیه چندین کشور همسایه خود انجام داده است؛ اقدامی که جنائر آن را بخشی از راهبرد ایجاد اختلال میداند.
او گفت:«این اقدامات باعث بیثباتی گسترده در منطقه شده است؛ از جمله توقف پروازهای بینالمللی و همچنین افزایش فشار کشورهای خلیج فارس برای میانجیگری و پایان دادن به درگیری.»
حملات ایران در کشورهای خلیج فارس در طول شب (یکشنبه) ادامه یافت و گزارشهایی از حملات موشکی و پهپادی در بحرین، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی منتشر شده است.
باب بوکر، استاد بازنشسته دانشگاه ملی استرالیا و دیپلمات پیشین در خاورمیانه، به SBS News گفت هدف اصلی ایران «بقای رژیم» است.
او گفت:«آنها میدانند که نمیتوانند از نظر نظامی ایالات متحده و اسرائیل را شکست دهند. بنابراین تمرکز اصلیشان بر بقای رژیم است؛ و این یعنی حفظ نظم و کنترل در داخل کشور.»
به گفته او، ایران با درگیر شدن در جنگ و هدف قرار دادن همسایگانش میتواند تنشهای داخلی را تحتالشعاع قرار دهد و در عین حال بر دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، فشار بیاورد تا تنشها را کاهش دهد.
او گفت:«آنها تلاش میکنند از طریق بازارهای انرژی، اختلال در صادرات نفت و اختلال در سفرهای هوایی بر ترامپ فشار وارد کنند.»
واکنش آمریکا چه خواهد بود؟
ترامپ گفته است علاقهای به مذاکره با ایران ندارد و احتمال داده که جنگ خاورمیانه تنها زمانی پایان یابد که تهران دیگر ارتش مؤثر یا رهبری حاکم نداشته باشد.
ترامپ روز شنبه در گفتوگو با خبرنگاران در هواپیمای Air Force One گفت که ممکن است کارزار هوایی به جایی برسد که دیگر مذاکره بیمعنا شود، اگر همه رهبران بالقوه ایران کشته شوند و ارتش ایران نابود شود.
او گفت:«در یک مقطع شاید دیگر کسی باقی نماند که بگوید: “ما تسلیم میشویم.”»
جنائر میگوید رسیدن به یک راهحل دیپلماتیک «بعید» است، بهویژه در حالی که حملات آمریکا همچنان توان نظامی و زیرساختهای انرژی ایران را تضعیف میکند.
بوکر نیز با این نظر موافق است و میگوید تلاش ایران برای مختل کردن عرضه جهانی نفت احتمالاً تأثیر چندانی بر تصمیمگیری ترامپ نخواهد داشت.
او گفت:«از نظر ایالات متحده، بعید است این اقدامات از طریق تأثیرشان بر قیمت جهانی نفت تفاوت زیادی در تفکر ترامپ ایجاد کند، زیرا آمریکا مقدار بسیار کمی نفت وارد میکند.»
آمریکا اکنون بخش عمده نفت مصرفی خود را تولید میکند، اما بهعنوان بخشی از بازار جهانی همچنان در صورت اختلال در عرضه با نوسان قیمتها روبهرو میشود.
کارشناسان همچنین گفتهاند اگر جنگ طولانی شود، ممکن است برای ترامپ و جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای نوامبر هزینه سیاسی داشته باشد، زیرا نظرسنجیها نشان میدهد آمریکاییها تمایل زیادی به ادامه طولانی این جنگ ندارند.
رهبری جدید چه تأثیری بر ایران خواهد داشت؟
کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی ایران در هفته گذشته نیز ممکن است بر نحوه ادامه جنگ از سوی ایران تأثیر بگذارد.
مجتبی خامنهای، پسر علی خامنهای، به عنوان جانشین پدرش به مقام رهبری کشور منصوب شده است.
او توسط مجلس خبرگان رهبری به عنوان رهبر جدید معرفی شد؛ اقدامی که نشان میدهد رهبری ایران احتمالاً رویکرد سختگیرانهتری در برابر ناآرامیهای مدنی و انتقادها اتخاذ خواهد کرد.
جنائر مجتبی خامنهای را چهرهای «تندرو» در سیاست ایران توصیف کرد.
او گفت:«اینکه پسر رهبر پیشین به قدرت رسیده، نشان میدهد که رژیم ایران در واقع بیش از پیش بر ایدئولوژی و سیاستهای خود پافشاری میکند.»
او افزود:«از یک سو بعید است شاهد تغییر رژیم باشیم، زیرا حکومت در حال تقویت شیوههای فعلی قدرت خود است؛ اما از سوی دیگر ممکن است ایران در ماهها یا سال آینده به سمت نوعی درگیری داخلی حرکت کند.»
بوکر گفت انتقال قدرت از خامنهای به پسرش همچنین «پیامی روشن» به آمریکا درباره عزم ایران برای حفظ باورها و مسیر رژیم پیشین میفرستد.
گام بعدی چیست؟
با وجود ادامه درگیری و حملات موشکی به ایران، احتمال بروز اعتراضات گسترده یا ناآرامیهای سازمانیافته در داخل کشور کم است.
طبق گزارش آژانس خبری فعالان حقوق بشر (HRANA) مستقر در آمریکا، بیش از ۵۰ هزار ایرانی در جریان اعتراضاتی که در ماه ژانویه در سراسر کشور رخ داد بازداشت شدند.
حداقل ۷ هزار نفر در جریان این اعتراضات کشته شدهاند و این سازمان در حال بررسی حدود ۱۱٬۷۰۰ مورد مرگ مشکوک دیگر است. مقامهای ایرانی این آمار را رد کرده و میگویند تعداد کشتهها کمی بیش از ۳ هزار نفر بوده است، از جمله نیروهای امنیتی.
جنائر پیشبینی کرد که رژیم جدید برای حفظ کنترل بر کشور احتمالاً رویکردی حتی سختگیرانهتر از گذشته اتخاذ خواهد کرد.
او گفت:«پس از پایان مرحله داغ این درگیری، متأسفانه احتمال دارد عناصر باقیمانده رژیم سرکوب شدیدتری علیه جمعیت خود اعمال کنند.»
بوکر نیز گفت حمله ایران به کشورهای خلیج فارس ممکن است این کشور را از نظر دیپلماتیک از همسایگانش منزوی کند.
او افزود این تنشهای منطقهای، همراه با هزینههای اقتصادی و انسانی جنگ با اسرائیل و آمریکا، «چالشهای عظیمی» برای رهبری آینده ایران ایجاد خواهد کرد.
او گفت:«واقعاً نمیدانیم وقتی این درگیریها پایان یابد، ایران چه وضعیتی خواهد داشت.»
«اینکه چه میزان زیرساخت باید بازسازی شود، چه مقدار به نیروهایش آسیب وارد شده و بازسازی آنها چقدر زمان خواهد برد.»
