Vanessa Oliveira Barreto mak labarik feto ho idade 7 anos husi Timor-Leste. Nia mai iha Sydney hamutuk ho nia aman, Saturnino Oliveira Barreto atu hetan tulun ba nia problema ho nia matan loos no atu hetan tratamentu ne'ebé nia presiza. Ba nia Aman Saturnino, viajem ne'e lori esperansa no ta'uk no preokupasaun boot ida ba nia, nia oan feto no familia. Maibe ho ajuda hosi Rotary Oceania Medical Aid for Children ka ROMAC nia oan, Vanessa, bele opera ho diak iha Westmead Children hospital, Sydney nian no agora fila fali ba Timor ho kondisaun diak.
Oinsa problema ne'e hahu
Tuir Saturnino Oliveira, Vanessa nia aman, nia oan feto komesa hetan moras matan iha fulan Fevereiru tinan 2025. Nia haree katak nia oan feto nia matan sorin komesa sai neneik no boot. Nune'e nia lori nia oan feto ba klinika iha Maliana hodi konsulta no depois sira haruka lori ba klinika matan iha Hospital Dili.
Saturnino " Bainhira Vanessa hetan moras iha tinan kotuk iha fulan Fevereiru 2025, hau prekupado tebes. Hau lori nia ba tratamentu hodi hatene lolos problema saida mak nia hasoru. Depois kliniku iha Maliana haruka ba Hospital Nasional iha Dili.
Médiku sira iha Dili halo ezame inisiál, inklui CT scan. Hosi ne'eba sira deteta inisiu ba Vanessa nia moras ne'ebe hatudu katak Vanessa hetan tumor ba nia matan , no ida ne'e halo nia aman tauk tebes.
Maibé atu kompriende di'ak liu Vanessa nia kondisaun no planeia tratamentu, nia presiza MRI no avaliasaun espesiál liután. Vanessa nia aman hatete dotora Bernadete hatete katak sei iha solusaun atu tulun Vanessa liu hosi programa ROMAC Australia nian.
Nia kazu depois refere ba Rotary Oceanic Medical Asssitance for Children ka ROMAC, ne'ebé ajuda fasilita nia viajen no tratamentu iha Austrália.
Hetan tulun hosi ROMAC Australia
Koneksaun entre médiku sira iha Dili no Austrália loke dalan atu Vanessa hetan ezame ne'ebé presiza. MRI ajuda ekipa médika kompriende ho klaru liu problema iha nia matan, antes sira halo operasaun. Depois operasaun, família no ekipa médika mos tenke hein rezultadu husi teste sira seluk.
Tuir Anita Robinson, hanesan Xefe ba progaram ROMAC iha parte Leste Australia nian, hatete katak nia fo-foun rona kona-ba Vanessa nia problema hosi referensia ne'ebe fo hosi mediku sira iha Dili, Timor-Leste.
Anita Robinson" Saida mak akontese ba Vanessa mak katak tanba nia hela iha sidade kiik iha Timor, hau hanoin nia aman lori nia ba kliniku ida iha sira nia fatin ne'ebe bainhira nia matan-fuan sai hosi nia matan isin. Hosi ne'eba kliniku ne'e halo referensia ba kliniku matan nian iha Dili no depois halo referal ba ROMAC. Vanessa konsege halo teste CT scan ba nia matan, no hosi ne'e bele hatene tipu operasaun saida mak nia presija atu opera. Mais depois laiha MRI iha Dili, dotor balun hosi Sydney ba Timor no koalia ho dotor Bernadette iha Timor hodi lori nia mai Australia, dotor sira halo tan teste MRI hodi hatene lolos antes halo operasaun ba nia".
Depois operasaun, Vanessa tenke rekopera iha ambiente ne'ebé diferente hosi nia uma. Lian, hahán, edifísiu boot no buat ki'ik sira iha moris loroloron hotu foun ba nia. Iha inísiu, nia hakfodak no moe, maibé neneik-neneik nia hahú adapta, nune'e mos ba nia aman.
Anita " kuandu nia mai fo-foun nia moe tebes no nia la hatene loos saida mak ami sei halo ba nia, nia aman komprende oituan, karik tanba problema ho lingua".
Saturnino" Depois de operasaun hau hanoin atu lori tempu naruk, opera lori oras 11 no nia rekoperasaun lori semana rua resin hau haree mudansa diak ba Vanessa. Hau hakarak agradece tebes ba Ama Marzi, Maun Eugene, ema ne'ebe laiha relasaun familia maibe hanesn hari'i relasaun familia foun. Agradece boot tebes ba Maromak hodi hetan Ama Marzi ho nia oan mane".
Ba labarik ida, rekuperasaun la'ós kona-ba saúde de'it. Nia mos presiza sente seguru, bele ko'alia, joga, aprende no halo belun.
Anita " Hela iha Ronald McDonald ajuda tebes, tanba sira la sente mesak, maibe iha pasiente labarik sira seluk. Komunidade Timor-oan iha ne'e ajuda tebes. Hau dekobre katak, importante tebes atu ami ajuda pasiente sira ne'e iha ligasaun ho komunidade ne'ebe sira iha koneksaun ho, atu ida ne'e ema ne'ebe tein ba sira, hahan ne'ebe sira gosta ka koalia ho sira atu ajuda sira ba sira nia uma".
Iha Sydney, eskola iha ospitál sai parte importante ida husi Vanessa nia loroloron.Pinta, aprende no halo belun ajuda Vanessa sai loke liu. Eskola fó ritmu foun ba nia loron sira, no ajuda nia sente hanesan labarik ida fali, la'ós pasiente de'it. Ino mos aprende iha nia maneira rasik, ho liafuan Inglés balu atu ajuda sira komunika.
Saturnino hatete katak " Vanessa iha ne'e kontinua eskola nafatin, diferente tebes iha Timor. Mesmo que iha problema ho liam Ingles, maibe koko halimar no koalia ho malae sira. Hau mos aprende koalia"
Hela iha rai seluk bele halo família sente mesak. Komunidade Timoroan iha Sydney ajuda Vanessa no Ino rona fali sira nia lian, ko'alia kona-ba uma no, bainhira bele, hetan hahán ne'ebé sira konhese. Apoiu simples hanesan ne'e bele halo diferensa boot.
Teknolojia mos ajuda sira ko'alia. Bainhira liafuan Inglés ka Tetum la fasil atu kompriende, telefone sai ponte ki'ik ida entre sira. Iha istoria komik ida ne'ebe mak konta tuir hosi Anita depois de operasaun. Ida ne'e konta tuir hosi Anita hosi ROMAC.
Antes operasaun, Vanessa la bele han durante oras barak. Depois operasaun naruk remata, nia acorda ho hamlaha boot. Nia dehan buat ida ba nia aman, no nia aman hamnasa. Anita depois husu, Vanessa dehan saida? Nia aman hatudu iha telefone hodi tradus ba Anita " Se hau la han agora hau bele mate".
Vanessa nia liafuan ne'e halo sira hotu hamnasan. Depoisde loron ne'ebé naruk no nakonu ho preokupasaun, momentu ida-ne'e lori kmaan no kontente ba sira hotu. Nia mos hatudu Vanessa nia personalidade, diretu, honestu no nakonu ho moris.
Durante nia hela iha Sydney, Vanessa mos hetan kontrolu ba nia nehan. Depoisde ekipa haree katak nia presiza tratamentu, nia halo operasaun dentál. Tratamentu ida-ne'e la'ós razaun prinsipál ba nia viajen, maibé ajuda prepara nia atu fila uma ho saúde di'ak liu.
Vanessa nia viajen iha Austrália semana liu ba. Hosi labarik-feto ne'ebé moe no la hatene ambiente foun, nia sai nakloke an, liu, aprende pinta, halo belun no atravesa operasaun rua. Nia aman mos lori fali esperiénsia ne'ebé nia sei lembra kleur, no esperansa ida hodi haree futur ida ne'ebe nabilan liu"
Saturnino " Hau agredese los, kalan loron hau reza nafatin hodi hetan oportunidade. Maromak rona hau nia orasaun, realidade hau nia oan Vanessa mai duni Australia. Hau agredese tebes ba programa ROMAC, agredes tebes".
Anita Roboinson, Xefe ROMAC iha parte Australia Leste, hatete katak ROMAC laos deit ajuda pasiente hosi Timor maibe mos hosi nasaun Pasifiku sira.
Nia sublinha katak " Ami restritu tebes ho ami nia referal ba programa ne'e. Hau sempre hatete ba hau nia maluk Rotarian sira katak, se imi ba nasaun sira iha ilha Pasikfiku no hasoru labarik ne'ebe imi hanoin ROMAC bele tulun, imi bele ba iha link https://www.romac.life/ no halo tuir informasun referal iha ne'eba. Ami prefere liu se iha informasaun mediku, karik hosi dotor ka infremeiru sira hosi area ne'eba. Maibe se laiha, ami bele hetan kontaktu, no liga ho sira atu sira bele prense informasaun no ami nia ekipa sei haree ida no karik sira sei presija liu tan informasaun ruma tan. Ida ne'e mak prosesu iha ROMAC.






