Cộng hòa Hồi giáo Iran đã là một cái gai địa chính trị đối với Hoa Kỳ kể từ khi thành lập sau cuộc lật đổ Quốc vương Iran vào năm 1979.
Nhiều chính quyền Hoa Kỳ đã mong muốn loại bỏ các giáo chủ Hồi giáo ở Iran và nhiều người giờ đây sẽ thấy cơ hội để làm điều đó sau cuộc tấn công nhằm tiêu diệt Lãnh tụ tối cao của Iran từ năm 1989, ông Ayatollah Ali Khamenei.
Nhưng nếu các giáo chủ Hồi giáo ra đi... ai sẽ thay thế họ, và bằng cách nào?
Đây là một câu hỏi phức tạp hơn nhiều so với vẻ bề ngoài.
Trong bài phát biểu sau cuộc tấn công đầu tiên, Tổng thống Donald Trump đã kêu gọi người dân Iran nổi dậy và lật đổ toàn bộ chính phủ.
Đây có thể là kịch bản tốt nhất đối với ông Trump, có lẽ được thúc đẩy bởi những cảnh bất ổn nội bộ gần đây ở Iran trước khi xung đột xảy ra.
Tuy nhiên, Giám đốc Dự án tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế ở Geneva, Ali Vaez, cảnh báo rằng đó là một mục tiêu dựa trên ảo tưởng hơn là thực tế.
“Theo quan điểm của Tổng thống Trump, tôi không nghĩ ông ấy có một chiến lược thay đổi chế độ hay kế hoạch cho giai đoạn hậu xung đột; ông ấy chỉ có một mong muốn rằng nếu làm suy yếu khả năng đàn áp của nhà nước Iran, thì người dân Iran có thể xuống đường và tự nắm lấy tình hình. Nhưng đó là suy nghĩ mang tính kỳ vọng hơn là thực tế, vì chế độ Iran đã bám rễ rất sâu và có nền tảng vững chắc, trong khi người dân Iran thì không có vũ trang, thiếu tổ chức, chia rẽ và không có kiểu lãnh đạo cần thiết để có thể giữ đất nước ổn định.”
Các cuộc tấn công gần đây nhằm vào Iran là sản phẩm chung của Hoa Kỳ và đồng minh thân cận của họ, Israel.
Có lẽ quốc gia duy nhất có mối quan hệ tồi tệ hơn với Hoa Kỳ sau năm 1979 là Israel.
Một mục tiêu đã được tuyên bố của Cộng hòa Hồi giáo là xóa sổ Israel khỏi bản đồ, và Israel tiếp tục khẳng định chương trình hạt nhân của Iran là mối đe dọa đến sự tồn tại của họ, bất chấp việc Iran tiếp tục phủ nhận việc đang chế tạo vũ khí hạt nhân.
Ông Vaez cảnh báo rằng Hoa Kỳ và Israel, dù hợp tác chặt chẽ, có thể không hoàn toàn thống nhất về điều họ muốn xảy ra cuối cùng ở Iran.
“Chính quyền Trump nhiều khả năng muốn đạt được một kết quả “chuyển đổi chế độ”, tức là sau khi lãnh tụ tối cao bị loại bỏ, bất kỳ ai lên nắm quyền cũng sẽ chấp nhận một thỏa thuận kiểu Venezuela, như cách bà Delcy Rodríguez đã làm việc với chính quyền Trump trong đó họ chấp nhận các điều kiện của Hoa Kỳ, nhượng bộ và bắt đầu làm theo yêu cầu của Hoa Kỳ mà không nhất thiết phải thay đổi toàn bộ chế độ. Nhưng có vẻ như mục tiêu của Israel ít nhất là thay đổi chế độ, và ở mức cao nhất là làm sụp đổ hoặc gây bất ổn cho đất nước, để Iran phải tập trung vào vấn đề nội bộ và không còn khả năng thách thức Israel trong khu vực.”
Về mặt chính thức, ông Khamanei không có người thừa kế.
Theo hệ thống của Cộng hòa Hồi giáo, một hội đồng các chuyên gia sẽ chọn ra người lãnh đạo tối cao tiếp theo.
Ông Vaez cảnh báo rằng hệ thống của Cộng hòa Hồi giáo không chỉ xoay quanh những người đứng đầu, như cố lãnh đạo Ali Khamenei.
“Hãy nhìn xem, Cộng hòa Hồi giáo là một hệ thống, nó chưa bao giờ thực sự là một chế độ độc đoán của một cá nhân. Và Ayatollah Khamenei đại diện cho quan điểm đồng thuận trong hệ thống đó. Đúng là cuối cùng ông ấy có tiếng nói quyết định, nhưng tôi nghĩ rằng thế giới quan của ông ấy vẫn tồn tại lâu dài ngay cả sau khi ông ấy qua đời."
Sau cái chết của ông Khamenei, một số nhân vật bất đồng chính kiến người Iran trên khắp thế giới đã kêu gọi ông Reza Pahlavi, con trai của vị vua cuối cùng của Iran, trở về và tiếp quản đất nước.
Alex Vatanka, Nghiên cứu viên cấp cao tại Chương trình Iran thuộc Viện Trung Đông ở Washington, cho rằng một chính phủ Iran hoàn toàn mới có thể sẽ được hình thành từ sự hợp tác giữa cộng đồng người Iran lưu vong và những người vẫn đang sống trong nước.
"Kịch bản tốt nhất là chiến lược “cắt đầu” mà Hoa Kỳ và Israel đang theo đuổi tạo ra một khoảng trống quyền lực lớn đến mức cần phải có một nhóm lãnh đạo hoàn toàn mới xuất hiện, một nhóm rất khác so với hiện nay. Một số người trong số họ có thể xuất thân từ những gì còn lại của chế độ. Họ sẽ phải liên kết với lực lượng đối lập ở bên ngoài đất nước, những người dường như có tầm nhìn rõ ràng hơn về việc một Iran khác trong tương lai sẽ trông như thế nào."
Tiến sĩ Dara Conduit là Giảng viên cấp cao ngành Khoa học Chính trị tại Đại học Melbourne.
Bà cảnh báo rằng Hoa Kỳ và Israel, dù hùng mạnh đến đâu, có thể không có đủ sức mạnh quân sự cũng như sự ủng hộ chính trị để đạt được chính xác những gì họ muốn ở Iran.
"Việc thay đổi chế độ không thể diễn ra từ trên không. Điều đó khá rõ ràng. Và hiện tại, Hoa Kỳ và Israel không có khả năng làm điều đó, không thể tiến hành chiến tranh trên mặt đất. Điều đó đòi hỏi sự chuẩn bị khổng lồ, việc tập trung quân đội. Và tôi không nghĩ Tổng thống Trump có đủ sự ủng hộ chính trị cho loại chiến tranh đó."
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
