Phục hưng ngôn ngữ là một lĩnh vực giúp phục dựng lại những ngôn ngữ đang trên bờ vực biến mất trong cộng đồng. Quá trình này có nguồn gốc từ việc phục hồi ngôn ngữ Do thái từ sau Đệ nhị Thế chiến - và giờ đây cũng đã mang đến những thành công nhất định đối với một số ngôn ngữ Thổ dân ở Úc.
Một bài hát tiếng Anh quen thuộc được tái hiện bằng ngôn ngữ Barngala của người Thổ dân Úc.
“Chỉ có đầu, vai, đầu gối, và vì không có từ nào để chỉ ngón chân nên chúng tôi dùng từ bàn chân để thay thế. Sau đó là mắt, tai, miệng và mũi.”
Những thành viên của cộng đồng Eyre Penisula ở Nam Úc, trong đó có Jenna Richards, là những người đứng sau nỗ lực phục hồi ngôn ngữ này.
Bà Richards nói rằng quá trình này khác với các phương thức học ngôn ngữ truyền thống. Nó chủ yếu là về việc đánh thức một ngôn ngữ đã bị quên lãng.
Giáo sư về ngôn ngữ học Ghil‘ad Zuckermann, từ trường đại học Adelaide, giải thích về hoạt động phục hưng ngôn ngữ.
Một nhà phục hưng ngôn ngữ là người đặt những người nói ngôn ngữ trong cộng đồng vào trọng tâm của các hoạt động của họ, trong khi một nhà ngôn ngữ học là người đặt ngôn ngữ vào trung tâm của các hoạt động của họ. Trong quá trình phục hưng, bạn phải nhìn vào những gì mà cộng đồng muốn.
Ông cho hay có các cách khác nhau để phục hồi một ngôn ngữ, tùy vào các bối cảnh khác nhau.
Giai đoạn đầu tiên đó là xác định xem chúng ta đang nói về việc cải tạo một ngôn ngữ không còn được nói, như trong trường hợp tiếng Do Thái hay tiếng Barngarla. Thứ hai là chúng ta đang nói về sự hồi sinh của ngôn ngữ. Đó là trường hợp có những người lớn tuổi nói ngôn ngữ này nhưng trẻ em thì không. Và thứ ba là việc tái tiếp cận một ngôn ngữ vẫn còn nhiều người nói nhưng đang bị đe dọa. Ví dụ tiếng Wales, tiếng Irish.”
Giáo sư Zuckermann nói rằng nhiều ngôn ngữ trên thế giới đã trở thành mục tiêu bị tiêu diệt. Đó là khi mà một loại ngôn ngữ bị đẩy vào tuyệt chủng do các yếu tố từ chính sách của chính phủ cũng như thiếu nguồn lực cho học viên.
Bà Richards nói rằng điều này hầu như đã xẩy ra đối với tiếng Barngarla. Bà cho hay cha của bà và những anh em của ông đều nói tiếng Barngarla khi họ còn nhỏ, nhưng mọi thứ thay đổi khi họ bị tách khỏi gia đình mình trong một phần của Thế hệ bị đánh cắp.
Giáo sư Zuckermann nói rằng các nhà phục hưng ngôn ngữ đầu tiên cần phải xem xét về điều mà cộng đồng muốn làm với ngôn ngữ của họ, có thể ở mức độ phức tạp hay cũng có khi chỉ dừng lại ở việc đơn giản là sử dụng nó cho tên đường hoặc địa điểm. Tuy nhiên, vấn đề chính đó là, nguồn tài liệu cho nhiều ngôn ngữ nhỏ đơn giản không tồn tại cho những ai muốn theo học.
Nick Thieberger là phó giáo sư Ngôn ngữ học từ trường đại học Melbourne.
Ông cho hay điều xẩy ra với các ngôn ngữ Thổ dân Úc trong vài trăm năm qua là một câu chuyện phổ biến trên khắp thế giới, được thúc đẩy bởi việc xâm chiếm thuộc địa.
“Có thể có tất cả các kiểu chính sách đồng hóa hoặc tệ hơn nữa. Ở Úc, chúng ta đã từng có những chính sách tồi tệ khi bắt trẻ em rời khỏi gia đình, di dời dân cư ra khỏi đất đai của họ để những người khai thác, những người thợ mỏ có thể sử dụng đất của họ, tất cả những điều đó đe dọa sự toàn vẹn văn hóa của họ và một phần trong đó là tính toàn vẹn ngôn ngữ của họ.”
Bà Richards luôn tò mò về ngôn ngữ của tổ tiên, với những phần nhỏ vẫn được lưu giữ trong cộng đồng Barngarla khoảng 150 người.
Khoảng tám năm trước, cộng đồng này bắt đầu làm việc với Giáo sư Zuckermann trong một chuỗi các hội thảo về cách tiếp cận để phục hưng ngôn ngữ.
Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của Liên hợp quốc, tức UNESCO cho hay, không thể ước lượng bao nhiêu ngôn ngữ đã biến mất trong suốt lịch sử nhân loại.
Trong đó, theo phó giáo sư Thieberger, tại nhiều quốc gia, việc biến mất của một ngôn ngữ thường là một tiến trình có chủ ý.
Và đó là điều đang diễn ra ở Tây Tạng, khu vực tự trị dưới quyền điều hành của Trung Quốc.
Trong khi tiếng Tây Tạng là ngôn ngữ chính thức, tiếng Quan Thoại (Mandarin) đang ngày càng được sử dụng rộng rãi trong hệ thông giáo dục.
Pema Dolkar, trưởng ban SBS tiếng Tây Tạng, đã chứng kiến những thay đổi từ trong chính gia đình mình.
“Cháu trai và cháu gái của tôi đã nói tiếng Tây Tạng cho đến khi chúng bắt đầu làm việc trong lĩnh vực chăm sóc trẻ em. Tôi biết rằng bố tôi đóng một vai trò quan trọng. Với tư cách là ông bà, ông đã nỗ lực rất nhiều để các cháu học tiếng Tây Tạng khi còn nhỏ. Tuy nhiên, ngay sau khi cháu gái tôi tham gia chăm sóc trẻ em, cô ấy trở về nhà và không nói tiếng Tây Tạng và cô ấy thích tiếng Quan Thoại (Mandarin) hơn và thậm chí đã từng xin bố tôi nói chuyện với cô ấy bằng tiếng Quan Thoại."
Câu hỏi đặt ra là điều đó đã xảy ra như thế nào trong một thời gian ngắn như vậy và điều đó có ý nghĩa gì đối với tương lai của ngôn ngữ Tây Tạng?
Hiện nay công nghệ đang giúp đỡ rất nhiều trong việc lưu giữ tài liệu, đặc biệt đối với các nhóm ngôn ngữ thiểu số. Tuy nhiên, Phó giáo sư Thieberger nói rằng các nhà ngôn ngữ học và nhà lưu trữ cần phải làm nhiều hơn nữa để số hóa các tài liệu trước khi nó bị phá hủy vĩnh viễn.
Nếu chúng ta có thể tải các bản ghi kỹ thuật số lên trang web - nơi mà mọi người có thể tìm thấy chúng ngay cả ở những vùng xa xôi nhất của Papua New Guinea hoặc Thái Bình Dương, thì mọi người có thể truy cập các bản ghi âm bằng ngôn ngữ của họ được tạo ra trong những thập niên 1950s và 60s.
"Và điều này thực sự thú vị đối với chúng tôi, khi chúng tôi có thể chuẩn bị những tài liệu đó để người dân ở những nơi xa xôi đó có thể tiếp cận.”
Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Úc hiện đang thực hiện sứ mệnh lưu trữ hàng ngàn giờ nội dung âm thanh và hình ảnh, một số trong số đó bao gồm các ngôn ngữ bản địa hiếm gặp.
Thêm thông tin và cập nhật Like SBS Vietnamese Facebook
Nghe SBS Radio bằng tiếng Việt mỗi tối lúc 7pm tại sbs.com.au/vietnamese
