Trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với một cuộc xung đột khác, vòng xoáy tin tức tiếp tục diễn biến nhanh chóng.
Sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran cuối tháng trước, cuộc chiến đã leo thang thành một cuộc xung đột rộng lớn hơn ở Trung Đông khi Iran trả đũa bằng các cuộc tấn công vào một số quốc gia vùng Vịnh, bao gồm cả các trung tâm giao thông lớn như Dubai.
Nhưng công chúng đang phản ứng như thế nào trước sự tràn ngập hình ảnh và câu chuyện về xung đột và tội ác?
Báo cáo kỹ thuật số Reuters năm 2025 cho thấy việc né tránh tin tức đang gia tăng trên toàn cầu, đặc biệt là ở những người trẻ tuổi và những người không có bằng đại học.
Nghiên cứu đã theo dõi một nhóm 17 quốc gia kể từ năm 2015, bao gồm cả Úc, và phát hiện ra lý do nổi bật nhất dẫn đến việc né tránh tin tức thực chất là tác động tiêu cực của tin tức đến tâm trạng của cá nhân, cũng như việc đưa tin quá nhiều về xung đột và chiến tranh.
Vậy liệu sự né tránh này là do mệt mỏi vì lòng thương cảm, hay như một chuyên gia gọi là "mệt mỏi vì tội ác", hay từ tổn thương gián tiếp khi chứng kiến nỗi đau của người khác qua màn hình?
Có lẽ, đó là cả hai.
Tiến sĩ Ayesha Jahangir, giảng viên báo chí và truyền thông chuyên về đưa tin chiến tranh và xung đột tại Đại học New South Wales, cho biết có mối lo ngại về sự chai sạn cảm xúc trước tội ác.
Nhưng bà ấy nói rằng vấn đề không chỉ đơn thuần là mọi người không quan tâm.
"Susan Sontag cho rằng việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với những hình ảnh đau thương có thể dần làm giảm đi cú sốc ban đầu. Khi khán giả liên tục nhìn thấy cảnh tàn phá, dân thường bị thương, hay thi thể được kéo ra từ đống đổ nát, như những gì chúng ta đã chứng kiến hết lần này đến lần khác, các hình ảnh đó bắt đầu trở nên mờ nhạt. Điều này cũng liên quan đến cách chúng ta quan sát bạo lực: bạo lực thường được trình bày như điều gì đó đặc biệt, nhưng tính “đặc biệt” ấy dần biến mất khi nó không còn hiếm gặp nữa."
Tiến sĩ Jahangir sử dụng thuật ngữ "sự mệt mỏi vì tội ác" để giải thích hiện tượng này.
"Tôi dùng từ "mệt mỏi vì tội ác" bởi vì những câu chuyện từ các vùng chiến sự, một số câu chuyện, theo cách chúng được trình bày, có thể rất cảm động và mang lại hy vọng cũng như sự đoàn kết. Nhưng đặc biệt là những câu chuyện về tội ác, hết lần này đến lần khác, và rồi sự bình thường hóa những tội ác đó, có thể gây ra sự mệt mỏi vì tội ác. Có một sự tê liệt cảm xúc dần dần xảy ra khi khán giả liên tục tiếp xúc với tin tức và hình ảnh về xung đột, khủng hoảng và đau khổ của con người."
Đồng thời, việc liên tục tiếp xúc với những cảnh tượng kinh hoàng như vậy có thể dẫn đến chấn thương tâm lý gián tiếp.
Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ định nghĩa chấn thương tâm lý là việc chứng kiến hoặc trải nghiệm một áp lực cực độ vượt quá khả năng đối phó của một người hoặc mâu thuẫn với thế giới quan của người đó.
Đây là định nghĩa mà Tiến sĩ Susan Rees, giáo sư tâm thần học và sức khỏe tâm thần tại Đại học New South Wales áp dụng trong nhiều nghiên cứu của bà về các nhóm dân cư bị ảnh hưởng bởi chấn thương tâm lý và xung đột.
"Việc tiếp xúc liên tục với những hình ảnh bạo lực và các câu chuyện mô tả sự tàn khốc, đặc biệt là qua chu kỳ tin tức 24 giờ và mạng xã hội, có thể dẫn đến tổn thương thứ cấp hoặc tổn thương gián tiếp. Nghiên cứu cho thấy điều này hoàn toàn có thể xảy ra ngay cả với những người ở rất xa về mặt địa lý so với nơi diễn ra sự kiện."
Bà cho biết nghiên cứu gần đây của bà về tác động tâm lý của xung đột ở Trung Đông đối với người dân Úc cho thấy những người có mối liên hệ đặc biệt về địa lý, gia đình hoặc văn hóa với nơi bị ảnh hưởng bởi xung đột có thể phải chịu đựng sự đau khổ về tâm lý đáng kể.
Nghiên cứu về sức khỏe tâm thần của phụ nữ Úc trong giai đoạn xung đột Trung Đông 2023-2025, chủ yếu liên quan đến Israel, các vùng lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng và Lebanon, cho thấy sự gia tăng các triệu chứng rối loạn hoảng sợ trong nhóm này trong thời gian xung đột so với trước đó.
Tiến sĩ Rees nói rằng bất cứ ai chứng kiến những hành động tàn bạo lặp đi lặp lại đều có thể trải qua chấn thương gián tiếp, dẫn chứng nghiên cứu được thực hiện sau vụ ngày 11 tháng 9 và vụ đánh bom giải marathon Boston.
"Khi tiếp xúc quá nhiều với truyền thông, điều đó có thể gây ra các triệu chứng căng thẳng cấp tính ở người, như lo âu, rối loạn giấc ngủ, hình ảnh xâm chiếm tâm trí, và làm tăng cảm giác bị đe dọa."
Vậy điều gì đang góp phần gây ra tổn thương gián tiếp và mệt mỏi vì tàn khốc hoặc lòng trắc ẩn?
Mạng xã hội chắc chắn đang đóng một vai trò quan trọng.
Báo cáo của Reuters Digital ghi nhận sự dịch chuyển ngày càng nhanh chóng sang việc tiếp nhận thông tin thông qua mạng xã hội và các nền tảng video, góp phần tạo ra một môi trường truyền thông thay thế phân mảnh, có thể đe dọa báo cáo dựa trên sự thật.
Alexandra Wake, giáo sư ngành báo chí tại Đại học RMIT và là chuyên gia về báo chí nhạy cảm với sang chấn
Bà cho biết báo chí truyền thống thường biên tập các câu chuyện để loại bỏ những hình ảnh và chi tiết gây sốc nhất, trong khi mạng xã hội hoàn toàn không bị kiểm duyệt.
"Nhưng kể từ khi phát trực tiếp trở nên phổ biến trên điện thoại di động, cho phép mọi người trên thế giới giờ đây đều có thể cầm điện thoại lên và bắt đầu quay phim, chúng ta hiện đang tiếp xúc với những sự kiện kinh hoàng, chưa được chỉnh sửa xảy ra xung quanh và trên toàn thế giới thông qua mạng xã hội. Bất cứ lúc nào, bạn chỉ cần mở điện thoại lên và xem những đoạn phim kinh khủng nhất về bất cứ điều gì bạn muốn tìm, bạn đều có thể tìm thấy trên internet. Và tôi nghĩ đó là một vấn đề nghiêm trọng đối với xã hội."
Giáo sư Wake cho biết sự tràn ngập nội dung trên mạng xã hội cũng có thể dẫn đến cảm giác mệt mỏi, khiến nhiều người chọn cách quay lưng lại.
"Những gì đang xảy ra ở Iran, một lần nữa, với tình trạng trường học bị đánh bom, trẻ em bị giết hại và những điều khủng khiếp đang xảy ra trên thế giới hiện nay, có hai lý do. Thứ nhất là mọi người đã mệt mỏi khi chứng kiến các cuộc xung đột. Và điều thứ hai là sự chai sạn cảm xúc trước những điều đó. Có quá nhiều xung đột diễn ra và chúng luôn hiện hữu. Và tôi nghĩ rằng, khi ngồi ở Úc, nhiều người trong chúng ta không có khả năng làm gì hoặc tác động đến các sự kiện. Và tôi không biết bạn nghĩ sao, nhưng tôi chắc chắn cảm thấy bản thân không muốn xem những điều đó. Có những ngày tôi chỉ không muốn xem vì tôi không thể làm gì để ngăn chặn chúng xảy ra."
Tiến sĩ Jahangir dẫn lời triết gia người Canada Marshall McLuhan, người cho rằng phương tiện truyền thông chính là thông điệp.
Nói cách khác, công nghệ hoặc nền tảng mà qua đó thông tin được truyền tải đến công chúng sẽ thay đổi cách mọi người nhận thức và trải nghiệm thông tin đó.
Tiến sĩ Jahangir nói rằng khi áp dụng điều này vào mạng xã hội, phương tiện truyền thông không còn là thông điệp nữa vì phần lớn hoạt động tiếp nhận thông tin của chúng ta diễn ra trên nền tảng kỹ thuật số.
"Điều xảy ra tiếp theo là thông điệp mà chúng ta tiếp nhận, một thông điệp về bạo lực, về một thực tế rằng việc nhìn thấy những đứa trẻ không còn sự sống hoặc bị thương được kéo ra từ đống đổ nát dường như trở thành điều “không thể tránh khỏi”. Rằng việc một số người phải chết, một số trường học phải bị đánh bom là điều “chấp nhận được”. Khi đó, bạo lực trở thành thông điệp. Và khi những hình ảnh bạo lực ấy được truyền đến chúng ta hết giờ này qua giờ khác, lặp đi lặp lại, chúng bắt đầu tác động theo cách khiến chúng ta bắt đầu bình thường hóa những điều này."
Tiến sĩ Rees cho biết các đồng nghiệp trong lĩnh vực tâm lý học và nghiên cứu tâm thần học thường sử dụng thuật ngữ "mệt mỏi vì lòng thương cảm" để chỉ những người bị ảnh hưởng trực tiếp hoặc làm việc trong những hoàn cảnh đau thương.
Nhưng hiện nay, bà nói, hiện tượng này đang ảnh hưởng đến nhiều người hơn trong công chúng nói chung trong môi trường truyền thông kỹ thuật số, nơi họ liên tục tiếp xúc với chiến tranh và đau khổ.
"Điều này dẫn đến căng thẳng mang tính đồng cảm, và theo thời gian có thể tạo ra cảm giác tê liệt cảm xúc, thu mình, hoặc né tránh. Đây thường là một phản ứng đối phó mang tính tự bảo vệ trước việc tiếp xúc không ngừng với những hình ảnh và câu chuyện đau thương. Con người trở nên kiệt quệ về mặt cảm xúc, đặc biệt là khi họ không thể tạo ra sự thay đổi hay thực hiện bất kỳ hành động nào để giúp những người đang chịu tổn hại. Điều đó tạo nên một cảm giác vô vọng."
Vậy giải pháp có phải chỉ đơn giản là quay lưng lại với vòng xoáy tin tức?
Các chuyên gia cho rằng có những cách để quản lý cảm giác vô vọng và mệt mỏi khi tiếp nhận tin tức.
Là một nhà báo nghiên cứu và làm việc trong lĩnh vực chấn thương tâm lý, giáo sư Wake khuyên mọi người nên thu hẹp phạm vi tiếp nhận thông tin của họ vào một nền tảng và tổ chức cụ thể để tránh bị quá tải.
"Tôi thực sự tin rằng chỉ cần một bản tin thời sự nửa tiếng mỗi tối là quá đủ cho mọi người, hoặc một tờ báo hàng ngày, hay thậm chí một chương trình thời sự trên đài phát thanh, hoặc thậm chí là tìm kiếm thông tin trực tuyến. Nhiều người muốn tìm kiếm trực tuyến, tìm đến kênh tin tức truyền thống yêu thích của họ, nền tảng tin tức đáng tin cậy, và chỉ cần đọc những gì họ thấy. Bạn có thể hiểu khá rõ những gì đang diễn ra trên thế giới từ một nguồn duy nhất. Trước đây tôi thường khuyên mọi người nên tìm hiểu từ hai nguồn khác nhau, nhưng nếu bạn không cảm thấy lạc quan về thế giới, việc tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn khác nhau sẽ không giúp ích gì."
Ngành công nghiệp truyền thông cũng có thể đóng một vai trò.
Tiến sĩ Jahangir cho rằng ngôn ngữ rất quan trọng, và các tổ chức truyền thông có trách nhiệm tập trung vào hậu quả về mặt con người của xung đột và tội ác, cũng như cung cấp bối cảnh xung quanh các vụ việc bạo lực.
"Nếu họ cùng nhau làm điều đó, có thể bắt đầu bằng việc đưa tin về chiến tranh, xung đột và những đau khổ đi kèm theo đó, tập trung vào hậu quả đối với con người thay vì ngôn ngữ quân sự được tô vẽ. Và tất nhiên, cần lựa chọn cẩn thận ai sẽ phát ngôn thay mặt ai, ai thực sự có quyền lên tiếng; và không làm mờ thêm những thực tế này đối với công chúng. Bởi vì hiện nay, đặc biệt là trong thời đại trí tuệ nhân tạo, việc tìm kiếm thông tin đáng tin cậy rất khó khăn. Vì vậy, điều này có nghĩa là cần cung cấp bối cảnh giải thích tại sao bạo lực xảy ra, tại sao một số hình ảnh được công bố và tại sao những hình ảnh khác thì không."
Tiến sĩ Rees đồng ý rằng giải pháp không nhất thiết là hoàn toàn quay lưng lại với tin tức, mà là quản lý số lượng và loại hình thông tin tiếp nhận.
"Tôi nghĩ điều này thực sự quan trọng đối với truyền thông, và đây là từ góc độ sức khỏe tâm thần, vì tôi không phải là chuyên gia truyền thông, nhưng tôi có thể thấy rằng những hình ảnh đồ họa có phần hời hợt, những câu chuyện thiếu bối cảnh, chủ yếu dựa vào hình ảnh và tác động, tôi nghĩ điều đó cần phải được ngăn chặn. Những câu chuyện giúp con người hiểu được mức độ đau khổ cũng cần phải được đặt trong bối cảnh đầy đủ. Tôi cũng cho rằng mọi người cần giới hạn thời gian tiếp xúc với những nội dung này, dành ra một khoảng thời gian nhất định để xem tin tức, nhưng không để bản thân bị cuốn vào nó đến mức ám ảnh hay mang tính cưỡng ép xem hoặc nghe liên tục vì điều đó không tốt cho sức khỏe tinh thần."
Bà cũng gợi ý rằng mỗi cá nhân nên tìm những cách hành động cụ thể để phản hồi trước xung đột và các hành vi tàn bạo, vì điều này mang lại cho họ cảm giác tự chủ lành mạnh.
"Nhưng bạn có thể làm gì để trở nên mạnh mẽ hơn? Con người có thể trở nên mạnh mẽ hơn bằng cách tìm những hành động cụ thể giúp họ cảm thấy họ có thể tạo ra tác động. Những việc như tham gia hoặc hỗ trợ các hoạt động nhân đạo, gây quỹ, hoặc tập hợp mọi người lại để chia sẻ thông tin một cách xây dựng đều có thể mang lại cảm giác chủ động. Việc tham gia các hoạt động xã hội hợp pháp chẳng hạn như tham dự các cuộc tuần hành cũng giúp bạn cảm thấy bản thân thuộc về một cộng đồng và đang cùng nhau hành động. Điều đó thực sự tiếp thêm sức mạnh và rất tốt cho sức khỏe tinh thần."
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
