မူဟီၣ်ကယၢအပူၤအံၤမ့ၢ်အအိၣ်ထဲဒၣ်ပဝဲလီၤဧါ. တၢ်သံကွၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိတၢ်သံကွၢ်အရ့ဒိၣ်မးအကျါတခါန့ၣ်လီၤ. ခဲကနံၣ်အံၤ NASA န့ၣ်နာ်ဝဲလၢ ခီၣ်ခါဟဲဘူးထီၣ်ဝဲတခါ လၢကစံးဆၢတၢ်သံကွၢ်အံၤအဂီၢ် ဒီး ဆှၢဖျိးထီၣ်ဝဲဒၣ် ထဲးလံးစကိးဖ်— မဲာ်ကွီၤကွၢ်တၢ်ယံၤ အသီတခါ လၢအဝဲသ့ၣ်စံးဝဲဒၣ် ကမ့ၢ်တၢ်လၢအကွၢ်ဃုသ့ၣ်ညါအါထီၣ်တၢ်ဖဲ မူဟီၣ်ကယၢအပူၤ လၢအပှဲၤဒီးတၢ်လီၤကမၢကမၣ်ဖးဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
တၢ်ပျၢ်ထီၣ် SpaceX Falcon Heavy မျိၤသၣ် ဆူမူဒီ လၢအပၣ်ဃုာ် ထဲးလံးစကိးဖ်—မဲာ်ကွီၤကွၢ်တၢ်ယံၤအံၤ ဘၣ်တၢ်ပျၢ်ဖျိးထီၣ်အီၤဖဲ Kennedy Space Centre လၢအအိၣ်ဖဲ Florida အပူၤ, လၢအမ့ၢ် တၢ်ဖံးတၢ်မၤအဆိကတၢၢ်တခါ လၢကကွၢ်ဃု တၢ်သးသမူလၢအအိၣ် တလၢကွံာ်ဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ်န့ၣ်လီၤ.
မျိၤသၣ်အံၤ စိာ်ဃုာ်ဝဲဒၣ် NASA ထဲးလံးစကိးဖ်— မဲာ်ကွီၤကွၢ်တၢ်ယံၤ လၢတၢ်ယုၢ်န့ၣ်အမံၤ Nancy Grace Roman Space Telescope န့ၣ်လီၤ.
လၢတၢ်ကိးအဖုၣ်န့ၣ် ထဲးလံးစကိးဖ်အံၤဘၣ်တၢ်ကိးအီၤလၢ Roman ဒီး ဘၣ်တၢ်ယုၢ်န့ၢ်အမံၤအံၤ မ့ၢ်တၢ်ကိးထွဲဝဲဒၣ် ကရၢအံၤ ပှၤသ့မူပီညါခိၣ်နၢ်ဒီး ပိာ်မုၣ်ပှၤရဲၣ်ကျဲၤတၢ်ခိၣ် အဆိကတၢၢ်တဂၤအမံၤန့ၣ်လီၤ.
NASA စံးဝဲဒၣ် Roman ထဲးလံးစကိးဖ်— မဲာ်ကွီၤကွၢ်တၢ်ယံၤအံၤ ကွၢ်တၢ်ပျီန့ၢ်ဂ့ၤဒိၣ်န့ၢ် Hubble Space Telescope အဆး ၁ဝဝ ဒီး ကဒိန့ၢ်ဝဲတၢ်ဂီၢ်မုၢ်ဂီၢ်ပၤဖးလဲၢ်ဖးကွာ်လၢအအိၣ်ဖဲမူပျီအပူၤန့ၣ်လီၤ.
NASA စဲအ့ၣ်မူဒါတၢ်ဖံးတၢ်မၤပှၤပၢဆှၢတၢ်ခိၣ်ကျၢၢ် Nicky Fox စံးဝဲဒၣ်, “ဖဲ NASA အံၤ ပတၢ်ကညိၣ်ခိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အကျါတခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်စံးဆၢတၢ်သံကွၢ်, လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး 'ဖဲမူဟီၣ်ကယၢအံၤမ့ၢ်အအိၣ်ထဲပဝဲလီၤဧါ'. နဘၣ်သးမူပျီအတၢ်ဖံးတၢ်မၤမ့ၢ်ဂ့ၤ, တဘၣ်သးအီၤဘၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ, နဘၣ်သးစဲးဖီကဟၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ, တဘၣ်သးအီၤဘၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ, အကမ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဒ်လဲၣ်ဂ့ၤဘၣ်ဆၣ်, ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်ဖဲအကွၢ်ထီၣ်မူခိၣ်န့ၣ်, ဒီး အဝဲသ့ၣ်ဆိကမိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် - 'မ့ၢ်ယအိၣ်ဖဲအံၤတဂၤလီၤဧါ, ပအိၣ်ဖဲအံၤတဒူၣ်လီၤဧါ, မ့ၢ်ဟီၣ်ခိၣ် Earth 2.0 အဂၤတဖျၢၣ်န့ၣ်ကွၢ်လီၤကဒါက့ၤတၢ်ဖဲယအိၣ်စ့ၢ်ဧါ.”
အဝဲစံးဝဲဒၣ် ထဲးလံးစကိးဖ်—မဲာ်ကွီၤကွၢ်တၢ်ယံၤ လၢတၢ်တ့ထီၣ်အီၤယံၤအါန့ၢ်အနံၣ်တဆံအံၤ, တၢ်ကသူအီၤလၢ တၢ်ကထုးဖျါထီၣ် က့ၢ်ဂီၤပီညါ—physics အပူၤ တၢ်လီၤကမၢကမၣ်ဖးဒိၣ်ခံခါ လၢအမ့ၢ်: တၢ်ခံးသူအတၢ်ခူသူၣ်အဂ့ၢ်အကျိၤ ဒီး တၢ်ခံးသူသဟီၣ်အဂ့ၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
Nicky Fox စံးဝဲဒၣ်, “ပကမၤန့ၢ်ဝဲတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်ဒီး Roman အံၤ, မ့ၢ်လၢအအိၣ်ဃုာ်ဒီး ခိၤရိနၤဂြၣ် စဲးဖီကဟၣ် လၢအပျဲပကကွၢ်ကီတၢ်လၢ တၢ်ဒ့ၣ်စၢၤဖးယံၤသ့ၣ်တဖၣ်, ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်လၢအယံၤသ့ၣ်တဖၣ်... ဒီးတၢ်လဲၤထဲတဘျီဖိအံၤ ကမၤဝဲတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤခဲလၢာ်န့ၣ်လီၤ. ပကထံၣ်ဘၣ် ဆၣ်ဘုမုၢ်ကရူၢ်လၢအဘံလယၢၢ်အါမးသ့ၣ်တဖၣ်, ဆၣ်အသီ လၢအဘံလယၢၢ်ထိကလးအါမးသ့ၣ်တဖၣ်, မူဖျၢၣ်ဒိ လၢအဘံလယၢၢ်ကထိကလးအါမးသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး ဆၣ်ပိၢ်ဖးထီၣ် လၢအကထိကလးအါမးသ့ၣ်တဖၣ်, အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် တၢ်ကထံၣ်ဘၣ်ဝဲအီၤဖဲ ထဲးလံးစကိးဖ်တခါဃီအံၤအပူၤခဲလၢာ်န့ၣ်လီၤ.”
စးထီၣ်ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ်အံၤ ဒီး ဆူမဲာ်ညါအသီ ၁ဝဝ အတီၢ်ပူၤန့ၣ်, Roman ထဲးလံးစကိးဖ်—မဲာ်ကွီၤကွၢ်တၢ်ယံၤအံၤ ကလဲၤဝဲတၢ်ယံၤ အါန့ၢ် ၁.၅ ကကွဲၢ်ကံလိမံထၢၣ် န့ၣ်လီၤ.
ဆူမဲာ်ညါအစှၤကတၢၢ်ယဲၢ်နံၣ်န့ၣ်, အကဆှၢလီၤန့ၢ်ကဒါက့ၤ တၢ်ဂ့ၢ်ထၢဖှိၣ်ဒီး တၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ပှၤစဲအ့ၣ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်စံးဝဲဒၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ထၢဖှိၣ်ဒီးတၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဆီတလဲကွံာ် မူဟီၣ်ကယၢ ခီၣ်တဃာ်အဂ့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်နၢ်ပၢၢ်ပာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ် သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
Julie McEnery ကတီခိၣ်ရိၤမဲဝဲ Roman တၢ်မၤတဘျီအံၤ ဒ်သိးဒီး တၢ်တိာ်ကျဲၤလီၢ်ဒိၣ်ပှၤစဲအ့ၣ်ဖိတဂၤအသိးန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဃုသ့ၣ်ညါဘံၣ်မဲာ်တဲာ်နၢ်တၢ်တဘျီအံၤန့ၣ် အဝဲပာ်ဖျါအီၤဒ်အမ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်မၤအဒိၣ်အထီကတၢၢ်တခါ ဖဲအဝဲတၢ်လုၢ်အီၣ်သးသမူတၢ်ဖံးတၢ်မၤအပူၤအံၤန့ၣ်လီၤ.
Julie McEnery စံးဝဲဒၣ်, “ယတူၢ်ဘၣ်လီၤဂာ်ဒ်သိးယအိၣ်ဖဲကၢၢ်ကပၤတခါအလိၤဒီး ပကလဲၤယီၢ်လီၤတၢ်ဖဲ တၢ်လီၢ်လၢပတသ့ၣ်ညါထံၣ်ဘၣ်အီၤနီတဘျီဘၣ်အပူၤ လၢ Roman အကမၤတၢ်မနုၤလဲၣ်ဒီး နဲၣ်လီၤအီၤအသိးန့ၣ်လီၤ. ပကဘၣ်အိးထီၣ်ဝဲ Roman အမဲာ်ချံသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီးပကထံၣ်ဝဲ မူခိၣ်လၢတၢ်ဒ့ၣ်စၢၤဖးယံၤ, လၢ Roman ဒုးနဲၣ်ပှၤကျိၤကျဲအသီ အဆိကတၢၢ်တဘျီအံၤန့ၣ်လီၤ.”
ထဲးလံးစကိးဖ်—မဲာ်ကွီၤကွၢ်တၢ်ယံၤအံၤ တၢ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤဒီး တၢ်ပီးတၢ်လီ လီၤလီၤဆီဆီ လၢအဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါအီၤလၢ ခိၤရိနၤဂြၣ် လၢကကးဘၢဝဲဒၣ် ဆၣ်ကပီၤအတၢ်ဆဲးကပြုၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီးမၤညီထီၣ်ဝဲ တၢ်ကဒိန့ၢ် မူဖျၢၣ်ဒိသ့ၣ်တဖၣ်အတၢ်ဂီၤ, လၢကဒိန့ၢ်ဝဲ အက့ၢ်အဂီၤလၢအအိၣ်ဝးတရံးအဝဲသ့ၣ် လီၤတံၢ်လီၤဆဲးန့ၣ်လီၤ.
Roman ထဲးလံးစကိးဖ်—မဲာ်ကွီာ်ကွၢ်တၢ်ယံၤအံၤ တၢ်ထီထီၣ်စ့ၢ်ကီးအီၤဒီး Wide Field Instrument—တၢ်ပီးတၢ်လီ လၢအဒိတၢ်န့ၢ်အတကွီၣ်ဖးလဲၢ်— အဒိန့ၢ် တၢ်ဘၣ်တ့ခဲလၢာ် လၢအအိၣ်ဖဲ အမဲာ်တၢ်ကွၢ်ကျိၤဖးလဲၢ်ဖးထီအပူၤ န့ၢ်ဝဲခဲလၢာ်န့ၣ်လီၤ.
ထဲးလံးစကိးဖ်—မဲာ်ကွီၤကွၢ်တၢ်ယံၤအံၤ အကမၤသကိးဝဲတၢ်ဒီး James Webb ထဲးလံးစကိးဖ်, လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး စူမ်—တၢ်ဂီၤဒၢမဲာ်ကလၤ ကွၢ်တၢ်အယံၤအဘူးန့ၢ် - ဒီးမ့မ့ၢ် Roman ထဲးလံးစကိးဖ်အံၤ အမဲာ်ကလၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ကွၢ်တၢ်န့ၢ် အတကွီၣ်ဖးလဲၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
NASA ဝဲၤဒၢးခိၣ် Jared Isaacman စံးဝဲဒၣ် ထဲးလံးစကိးဖ်သီ အစိကမီၤလီၤတိၢ်လီၤဆီအံၤ ကအိးထီၣ်န့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤစဲအ့ၣ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်တၢ်ထူးတၢ်တီၤတၢးအသီတခါန့ၣ်လီၤ.
“အခဲအံၤ, Roman န့ၣ် အကွၢ်တၢ်ပျီန့ၢ်အါန့ၢ် Hubble အဆး ၁ဝဝ ဒီး ဒိတၢ်အချ့န့ၢ်အါန့ၢ်အဆး ၁,ဝဝဝ အဃိ, ထဲးလံးစကိးဖ်အံၤ ခီဖျိလၢအဝဲတၢ်ဃုထံၣ်သ့ၣ်ညါအကလုာ်ကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ်အဃိန့ၣ် ကဟ့ၣ်လီၤဝဲ မူဟီၣ်ကယၢဖးဒိၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤအသီတခါ, ဒီးကပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ မူဖျၢၣ်ဒိအသီ လၢအအါန့ၢ် အဖျၢၣ် ၁ဝဝ,ဝဝဝ သ့ၣ်တဖၣ် တဆီဘၣ်တဆီန့ၣ်လီၤ.”
ထဲးလံးစကိးဖ်အံၤ ဟ့ၣ်လီၤဝဲတၢ်လၤတၢ်ကပီၤဆူ Nancy Grace Roman, လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤတ့ထီၣ်သူၣ်ထီၣ် NASA စိၤသီစဲအ့ၣ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤတဂၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲန့ၣ် တၢ်ပာ်ဖျါစ့ၢ်ကီးအီၤဒ်အမ့ၢ် Hubble Space Telescope အမိၢ်, ဒီး NASA စံးဝဲဒၣ် အဝဲအတၢ်ဖံးတၢ်မၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ဒါလီၤန့ၢ် ဂံၢ်ခီၣ်ထံးတၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤလၢ မူပျီထဲးလံးစကိးဖ် စၢၤသွဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
မုၢ်မဆါတနံၤအံၤ, ပှၤစဲအ့ၣ်ဖိဒီး ပှၤကမျၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကန့ၢ်နုာ်လီၤကွၢ်ဃုသ့ၣ်ညါဘၣ်ဝဲဒၣ် Roman အတၢ်ဂ့ၢ်ထၢဖှိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ခဲလၢာ်န့ၣ်လီၤ.
NASA စံးဝဲဒၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲအါအါဂီၢ်ဂီၢ်အဃိ တၢ်လၢပှဲၤထီၣ်ဘးကအိၣ်အဂီၢ် တၢ်ကီတၢ်ခဲသ့ၣ်တဖၣ်ကအိၣ်ဝဲနာ်သက့, လၢတၢ်ဃုထံၣ် သ့ၣ်ညါတၢ်အဂီၢ် တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဝဲအါအါဂီၢ်ဂီၢ် လၢအနီၣ်ထိၣ် နီၣ်တဲာ် တအိၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
