Các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, khu bảo tồn biển và Khu vực được Bảo vệ của Người Thổ dân là những môi trường khác nhau, hoạt động theo những quy định khác nhau. Điều gì khiến một Khu vực Bảo tồn của Người Thổ dân trở nên khác biệt, và làm thế nào để biết mình có được phép đến thăm hay không?
Key Points
- Các khu vực được bảo tồn là những nơi nhằm bảo tồn các vùng đất, nguồn nước, thực vật, động vật và các giá trị văn hóa quan trọng.
- Các Khu vực Bảo tồn của Người bản địa do các Chủ nhân Truyền thống quản lý, thường phối hợp với chính phủ và các tổ chức bảo tồn.
- Luôn kiểm tra các quy định trước khi đến một khu vực được bảo tồn, vì một số hoạt động có thể bị hạn chế.
Các vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên chủ yếu bảo vệ đất đai, trong khi các khu bảo tồn biển bảo vệ môi trường sống dưới đại dương. Các Khu vực Bảo tồn của Người bản địa (Indigenous Protected Areas) có thể bảo vệ vùng đất hoặc vùng biển thuộc Vùng đất, và được các Chủ nhân Truyền thống tự nguyện quản lý.
Tất cả những khu vực được bảo vệ này đều nằm trên những Vùng đất đã được những người Thổ dân chăm sóc và gìn giữ qua hàng chục nghìn năm.
Khu vực Bảo tồn của Người bản địa (IPA) là gì?
Khu vực Bảo tồn của Người bản địa, còn gọi là IPA, là một vùng đất hoặc vùng biển thuộc Country (Quốc gia/Bộ lạc) mà các Chủ nhân Truyền thống tự nguyện đồng ý quản lý nhằm mục đích bảo tồn.
Chính phủ Úc và các nhóm First Nations đã cùng xây dựng chương trình IPA, bắt đầu từ năm 1997. Chương trình hỗ trợ các Chủ nhân Truyền thống bảo vệ đa dạng sinh học và các giá trị văn hóa, đồng thời tiếp tục duy trì các tập quán văn hóa và trách nhiệm đối với Country.
Hiện tại, Úc có:
- 96 Khu vực Bảo tồn của Người bản địa được công nhận.
- 113 triệu hecta đất nằm trong các Khu vực Bảo tồn của Người bản địa.
- 9,3 triệu hecta vùng biển thuộc Country nằm trong các Khu vực Bảo tồn của Người bản địa.
Tổng cộng, các IPA chiếm hơn 55% Hệ thống Khu bảo tồn Quốc gia của Úc (National Reserve System), hệ thống hiện bảo vệ khoảng một phần tư diện tích đất liền của nước này.
Giáo sư Emma Lee OAM là phụ nữ bộ tộc Trawlwulwuy và là học giả tại Đại học Federation. Bà cũng được biết đến với tên gọi Aunty Emma.
Bà giải thích rằng các dân tộc First Nations đã bảo tồn đất đai và nguồn nước ở Úc qua hàng nghìn năm.
“Chúng tôi luôn có một hệ thống để chăm sóc Quê hương. Những nguyên tắc tưởng như đơn giản, chẳng hạn như không lấy nhiều hơn những gì mình cần, và để lại Vùng đất trong tình trạng tốt hơn cho các thế hệ sau. Đây là những nguyên tắc nền tảng đã định hướng cách sống của người dân chúng tôi trong hàng chục nghìn năm, qua hàng trăm thế hệ.”
Khu vực Bảo tồn của Người bản địa khác gì với các khu vực được bảo vệ khác?
Các Khu vực Bảo tồn của Người bản địa (Indigenous Protected Areas – IPA) có điểm đặc biệt là được hình thành trên cơ sở thỏa thuận tự nguyện giữa các Chủ nhân Truyền thống và chính phủ liên bang.
Tuy nhiên, chỉ các Chủ nhân Truyền thống mới có thể đề xuất thành lập IPA.
Đối với những khu vực được bảo vệ khác, chẳng hạn như vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên và khu bảo tồn biển, chính quyền các bang và vùng lãnh thổ chịu trách nhiệm chính về quản lý đất đai.
Các chủ đất tư nhân, chẳng hạn như nông dân và người chăn nuôi, cũng có thể tham gia các thỏa thuận bảo tồn tự nguyện mà vẫn giữ quyền sở hữu tài sản. Những phần đất đáp ứng điều kiện và được bảo vệ thông qua các thỏa thuận này có thể được tính vào Hệ thống Khu bảo tồn Quốc gia (National Reserve System).
Một điểm khác biệt quan trọng giữa IPA và các khu vực được bảo vệ khác là văn hóa giữ vai trò trung tâm trong cách các IPA được quản lý. Mô hình này công nhận mối liên kết giữa con người, văn hóa và Country.
Aunty Emma cho biết cách tiếp cận này khác với quan niệm “khóa lại rồi để đó”. Các IPA có thể tạo cơ hội để khách tham quan tìm hiểu về Country tại những nơi mà các Chủ nhân Truyền thống lựa chọn cho phép tiếp cận.
Chúng tôi tạo ra một không gian để mọi người có thể hiểu rằng, ‘cách dùng lửa này đã có từ rất, rất lâu đời’. Mỗi khi bạn nhìn thấy một mảnh đất được đốt theo phương pháp đốt nguội, bạn đang chứng kiến những truyền thống văn hóa đã gìn giữ Quê hương của chúng tôi qua hàng thiên niên kỷ.
Một IPA có thể chồng lấn lên một khu vực được bảo vệ khác, chẳng hạn như vườn quốc gia hoặc công viên biển. Trong những trường hợp này, các Chủ nhân Truyền thống sẽ phối hợp với những tổ chức khác đang nắm giữ quyền pháp lý hoặc trách nhiệm quản lý đối với khu vực đó.
Khu vực Bảo tồn của Người bản địa hoạt động như thế nào?
Mỗi Khu vực Bảo tồn của Người bản địa (IPA) đều có một kế hoạch quản lý, trong đó giải thích cách các Chủ nhân Truyền thống sẽ bảo vệ các giá trị văn hóa và môi trường của khu vực.
Có hai giai đoạn để thành lập một IPA:
- Tham vấn: Các Chủ nhân Truyền thống dẫn dắt quá trình thảo luận và lập kế hoạch với các nhóm First Nations, chủ đất, các bên liên quan và những đối tác tiềm năng. Họ cùng xây dựng các mục tiêu và chiến lược để chăm sóc Country.
- Công nhận: Các Chủ nhân Truyền thống quyết định có dành khu vực này làm IPA hay không. Họ có thể mời Chính phủ Úc phê duyệt kế hoạch quản lý và chính thức công nhận IPA.
Việc công nhận một IPA không làm thay đổi quyền sở hữu, quyền bản địa (native title) hoặc các quyền pháp lý hiện có đối với Country.
Các hoạt động quản lý có thể bao gồm:
- bảo vệ các địa điểm văn hóa và linh thiêng
- áp dụng các phương pháp sử dụng lửa truyền thống
- theo dõi các loài đang bị đe dọa
- phục hồi môi trường sống
- thực hiện các cuộc khảo sát đa dạng sinh học
- thu gom rác thải trên biển
- kiểm soát cỏ dại và động vật hoang dã xâm lấn
- quản lý hoạt động du lịch và khách tham quan
- truyền lại kiến thức cho các thế hệ trẻ.
Tại sao Khu vực Bảo tồn của Người bản địa quan trọng đối với môi trường và văn hóa Úc?
Jess Abrahams, chuyên gia vận động về thiên nhiên cấp quốc gia tại Australian Conservation Foundation (ACF), giải thích rằng các khu vực được bảo vệ là một trong những cách hiệu quả nhất để duy trì một môi trường lành mạnh.
“Các vườn quốc gia và những khu vực được bảo vệ khác của chúng ta nhằm bảo tồn một hệ thống đại diện cho tất cả các dạng môi trường sống và các hệ sinh thái khác nhau có ở Úc.
Việc bảo vệ những ví dụ tiêu biểu của từng loại thiên nhiên tồn tại ở Úc rất quan trọng, để các thế hệ tương lai vẫn có thể nhìn thấy và hiểu được nước Úc từng như thế nào.Jess Abrahams
Hơn 80% các loài thực vật và động vật có vú ở Úc, cùng với 45% các loài chim, không được tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới.
Tuy nhiên, đa dạng sinh học của Úc đang chịu sức ép ngày càng lớn, trong khi số lượng các loài được đưa vào danh sách có nguy cơ tuyệt chủng cấp quốc gia vẫn tiếp tục tăng.
Giáo sư James Watson, nhà khoa học về bảo tồn tại Đại học Queensland, cho biết các khu vực được bảo vệ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các loài đang bị đe dọa và những hệ sinh thái có nguy cơ biến mất ở Úc.
“Lý do là vì đây là những vùng đất và vùng biển được dành riêng, không cho phép phát triển. Vì vậy, máy ủi dùng để phát quang đất và thảm thực vật không được phép hoạt động bên trong những khu vực này.
Những hoạt động khác có thể gây tổn hại đến thiên nhiên cũng không được phép diễn ra trong ranh giới của khu vực được bảo vệ. Vì thế, có thể xem đây như những ‘nơi trú ẩn an toàn’ cho thiên nhiên.”
Làm thế nào để tham quan Khu vực Bảo tồn của Người bản địa một cách tôn trọng?
Ông Abrahams cho biết có nhiều việc đơn giản mà mỗi người có thể làm để góp phần chăm sóc thiên nhiên:
- Giữ vật nuôi trong nhà vào ban đêm, đặc biệt là mèo.
- Phân loại và tái chế rác đúng cách để ngăn nhựa rác trôi vào các nguồn nước.
- Tham gia tình nguyện cùng các tổ chức cộng đồng chăm sóc công viên, khu bảo tồn hoặc vườn quốc gia gần nơi bạn sống.
- Phản ánh những vấn đề về môi trường với dân biểu địa phương.
Hiểu về các khu vực được bảo vệ giúp bạn tận hưởng những nơi này, đồng thời hiểu hơn về mối quan hệ đặc biệt giữa nước Úc và thiên nhiên.
Aunty Emma nói:
“Nếu chúng ta xem các khu vực được bảo vệ là cách bảo đảm tương lai của chính con người, thì mỗi người trong chúng ta đều có thể tạo ra những ‘khu bảo tồn nhỏ’ ngay trong sân nhà, hoặc trên ban công căn hộ, hay trong một khoảng không gian công cộng nhỏ.”
“Chúng ta chỉ cần trở thành những người có trách nhiệm. Các khu vực được bảo vệ nhắc nhở chúng ta về điều đó, và các Khu vực Bảo tồn của Người bản địa càng làm nổi bật thông điệp này.”Vì vậy, lần tới khi đến thăm một khu vực như vậy, hãy tìm hiểu bạn đang đặt chân lên Country của ai, tuân thủ hướng dẫn tại địa phương và tôn trọng quyết định của các Chủ nhân Truyền thống.
Những điều cần lưu ý khi lên kế hoạch du lịch
- Kiểm tra bản đồ hoặc trang web chính thức để xác định ai quản lý khu vực và liệu khách tham quan có được phép vào hay không. Chính phủ Úc có công bố bản đồ IPA toàn quốc để bạn có thể xác định các Khu vực Bảo tồn của Người bản địa. Bản đồ IPA của Chính phủ Úc
- Liên hệ với tổ chức đại diện Chủ nhân Truyền thống, đơn vị quản lý IPA, hội đồng đất đai hoặc cơ quan quản lý công viên có liên quan để hỏi về việc tiếp cận, giấy phép, khu vực đóng cửa và những địa điểm nhạy cảm về văn hóa.
- Một số khu vực được bảo vệ có thể có biển báo, nhưng không phải nơi nào cũng có. Không nên chỉ dựa vào biển báo để xác định bạn có được phép vào khu vực hay không.
Và hãy nhớ, mỗi con đường bạn đi qua, mỗi bãi biển bạn ghé thăm và mỗi khu rừng bạn khám phá đều là một phần của một câu chuyện lớn hơn.
Đó là một phần trong di sản thiên nhiên và văn hóa sống của nước Úc.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
