Lafet ia Garma hemi nambawan bigfala samting long saed blong karem i kam tugeta olgeta we i pat blong ol Indijenis kalja blong kantri. Sam taosan pipol oli koraon long wan rimot taon long Nulunboe long not is Anem Lan long Noten Teritori. Hemia ol samting we i stap hapen long Garma mo hu ia i save ko long hem.
Ol importan samting
- Garma hemi nambawan bigfala samting blong Indijenis kalja long Ostrelia.
- Lafet ia i kohed long evri yia long Ogis mo Yothu Yindi Fandasen i holem hem.
- Lafet ia i karem i kam tugeta olgeta lida long saed blong politik, bisnis, at mo edukesen long taem we lafet i leftemap seremoni wetem ol samting blong politik.
- GWanem ia lafet ia Garma?
- Hao nao oli bin statem Garma?
- Garma i stap long wea?
- From wanem se Garma hemi importan?
- Hu ia i save ko long Garma?
- Wanem i save hapen long Garma?
Ol wod blong Indijenis pipol we i stap wetem wanem oli minim se:
- Yolŋu: i minim se 'fala' long Yolnu Mata lanwis, hemia i blong ol difren krup blong pipol we oli stap long ol taon mo nara ples insaed long not is Anem Lan.
- Yolŋu Matha: i minim se ol kaen lanwis we olgeta Yolnu pipol i save toktok.
- Garma: i minim se “yumitu save lanem ol samting blong yumitu” long Yolnu Mata.
- Arnhem Land: plesia i stap antap long Noten Teritori, hemi stap klosap long 500 kilomita is long Dawin.
- Nhulunbuy: Nambawan bigfala taon we i stap long is Anem Lan, Noten Teritori, hemi stap klosap long 1,000km is long Dawin.
- Gulkula: Wan kastom ples blong mitim ol narafala
- Ganbulapula: Wan apu blong taem bifo we oli tingse hemi bin karem i kam Yidaki long ol Yolnu pipol.
- Yidaki (nara nem blong hem hemi dijeridu): wan samting blong mekem musik wetem win blong Aborijinal pipol.
- Miny’tji: ol penting we i importan long kastom blong olgeta.
- Manikay: singsing blong ol apu blong taem bifo.
- Bunggul: ol kaen kastom danis.
- Bilma: ol stik blong bangem blong mekem saon.
Wonin: Mifala i save talem long ol Aborijinal mo Tores Stret Aelan pipol se bae yu nidim save se samfala ol nem blong olgeta Indijenis pipol we oli lus finis i stap insaed long storian ia.
Wanem ia lafet ia Garma?
Lafet ia Garma hemi big wan bitim ol nara wan blong lukaotem ol kalja blong Indijenis pipol long Ostrelia, sam taosan pipol oli koraon long wan rimot komuniti, Nulunboe, long not is Anem Lan long Noten Teritori.
Hemi stap long evri yia long Ogis mo hemi wan selebresen blong Yolnu kalja long fo dei.
Yolnu ia oli ol Aborijinal pipol blong not is Anem Lan mo long Yolnu Mata, Garma hemi wan wod we hemi minim se “yumitu save lanem ol samting blong yumitu”.
Hemi wan samting we hemi luksave se yumi evriwan i kat sam save blong serem. i no blong wan wan krup we oli save tijim nomo, pipol ia oli save lanem tugeta tru long fasin blong lisen, askem ol kwestin mo rispektem ol difren fasin blong stap long laef.
Lafet ia i kat ol kastom samting insaed long hem, olsem mintji (at), manikei (singsing), mo bungul (danis).
Wan importan samting ia, Garma hemi wan ples blong toktok long saed blong ol samting blong sosaeti, politik mo envaeromen we ol samting ia i save afektem olgeta ol Fes Nesen komuniti.
Hao nao oli bin statem Garma?
Lafet ia i bin stat long 1999, afta tufala brata Yunupingu mo lida blong ban ia Yothu Yindi, Dr M Yunupingu i bin statem hem, tufala i bin mekem hemia fromse tufala i bin wantem leftemap mo protektem ol save blong Yolnu pipol long saed blong kalja blong olgeta.
Long taem ia, fulap blong ol olfala we oli stap long komuniti ia oli bin wari se ol importan save blong kalja bae i lus. Garma i bin stat olsem wan ples we pawa blong kalja mo ol toktok long saed blong politik i save kam tugeta.
“oli bin wantem joenem ol difren kaen kalja i kam tugeta mo blong leftemap pawa blong ol Indijenis komuniti wetem toktok mo blong selebretem ol kalja blong Yolnu pipol,” John-Paul Janke i talem. Hemi nasonel Indijenis afea edita long SBS mo kohos long The Point long NITV.
Garma i stap long wea?
Garma i stap long Gulkula, wan kastom ples blong faefala rijonal krup long not is Anem Lan: Gumatj, Riratjingu, Japu, Galpu mo Wanguri.
Hemi wan kastom ples blong ol Gumij pipol tu.
Long kastom storian blong olgeta, hem tu i wan ples we wan apu blong taem bifo blong ol Yolnu pipol, Ganbulabula i bin karem i kam Yidaki i ko long Yolnu.
Plesia i bin stap olsem ples blong oli mitim long Garma oltaem.
From wanem se Garma hemi importan?
Tanya Denning-Orman, daerekta long SBS blong ol Fes Nesen samting, i talem se Garma hemi no olsem eni nara samting raon long wol.
“Garma hemi wan yunik ples long kantri ia mo hemi from ples blong hem mo blong hu ia i save ko long hem. Ale blong sam handred yia ia, hemi bin kroem ol fasin blong toktok tugeta, toktok long saed blong politik mo toktok blong taem ia.”
Oli bin statem Garma blong protektem ol save blong kalja blong ol Yolnu pipol, mo tu long semak taem blong selebretem ol gudfala samting blong ol Fes Nesen pipol we oli stap stron.
Garma i nidim stap long kraon blong ol Yolnu pipol fromse i save mekem sua se olgeta we oli ko long lafet oli save gud ples we oli save blong kalja i bin stap blong sam taosan yia ia.
Hem tu i save kivim wan sef ples blong olgeta blong ol difren kaen kalja blong lanem gud ol samting blong olgeta.
Blong fulap pipol, lafet ia hemi fes janis blong olgeta blong stap long kraon blong ol Indijenis pipol ia mo blong lanem sam samting tru long toktok blong olgeta blong kraon ia.
Wetem ol prokram blong kalja, tu i kat ol samting blong politik we hemi inkludem ol Aborijinal mo Tores Stret Aelan pipol insaed long hem. Hemia i mekem se ol lida blong Indijenis pipol i save karem olgeta narafala long rod blong olgeta wetem pawa, wan samting we hemi importan tumas blong.
Hemia i wan pat blong mekem sua se long taem we wan samting we i save afektem olgeta ol Indijenis pipol i stap, olfala we hemi pat blong krup ia i save helpem blong mekem ol disisen ia.
Hu ia i save ko long Garma?
Plante pipol oli tingse yumi nidim kasem wan invitesen blong ko long hem.
CEO blong Yothu Yindi fandesen, Denise Bowden, i talem se Garma hemi blong yumi evriwan. Yumi evriwan i save pem wan tiket tru long Yothu Yindi fandasen websaet.
"Yothu Yindi fandesen i save mekem hemia i kam wetem samfala ol sponsa, be plante mani blong salem ol tiket i save kobak long rijon ia. Hemia i save pem ol artis blong mifala blong mekem ol samting blong hem ia."
Yothu Yindi Fandasen i save askem from olgeta blong ol pati blong politik blong kam. Samtaem prae minista blong kantri i save ko tu.
Olgeta blong bisnis, riserj, edukesen mo komunti oaenaisesen tu oli save ko, hemia i mekem hem olsem wan ples we ol tingting, patnasip mo samting blong politik i save stap..
Wanem i save hapen long Garma?
Garma i save kivim wan janis blong andastanem moa sam samting blong wan kalja we hemi olfala bitim plante narafala kalja ia.
Long dei, ol wok long saed blong kalja i stap, hemia i save helpem olgeta we oli ko long lafet ia blong lanem ol samting blong histri, famli, at, singsing mo ol nara kaen samting olsem blong ol Yolnu pipol.
Long taem we san i ko daon, bungul i hapen wetem yidaki, bilma mo singsing blong ol man Yolnu we oli save singsing. Ol difren krup i save mekem hemia wan wan long evri yia.
Be hemi importan blong rimemberem se Garma hemi blong moa samting bitim wan lafet blong kalja nomo.
Hemi kivim wan yunik janis blong toktok long saed blong ol samting we i save afektem ol Yolnu pipol mo ol narafala Indijenis pipol insaed long kantri ia.
Long taem blong lafet ia, i kat tufala konferens ia stap, olsem:
- Ki Foram: Wan konferens long saed blong politik blong olgeta Indijenis mo no Indijenis lida blong toktok long saed blong ol importan samting blong yia ia.
- Yut Foram: Blong ol pikinini we oli kat eit kasem 18 yia nomo, ol skul i save ko long hem blong mekem ol samting blong edukesen.
Ol samting ia i save mekem se Garma hemi wan yunik samting blong kalja, lanem ol samting mo lidasip i save kam tugeta nomo.
Sabskraeb long o folem Ostrelia Eksplen podkas blong luk moa importan samting mo toksave blong helpem niufala laef blong yu long Ostrelia.
Sapos yu kat sam kwestin o tingting ia, sendem wan email i kam long australiaexplained@sbs.com.au






