Tsis hais tej national parks, tej nature reserves (tej chaw ceev tseg kom pov puag tej tej nroj tshuab xyoob ntoo thiab tej tsiaj txhu), tej chaw ceev thiab pov puag tej tsiaj nruab deg (Marine sanctuaries) thiab neeg txum tim tej chaw uas tau txais kev pov puag (Indigenous Protected Areas) uas txawv lwm cov chaw thiab yeej muaj tej cai txawv coj los tswj. Tab sis dab tsi ua rau neeg txum tim tej chaw uas tau txais kev pov puag txawv, thiab kuv ho muaj peev xwm txheeb tau li cas tias tej chaw twg thiaj pub/tso cai rau yus mus ncig xyuas tau?
Ntsiab lus:
- Tej chaw tau txais kev pov puag yog tej chaw ceev txuag tseem ceeb, tej dej, tej nroj tsuag xyoob ntoo, tej tsiaj txhu thiab tej chaw kab lis kev cai tseem ceeb.
- Indigenous Protected Areas (IPA) ces yog tej neeg txum tim tej tswv ib txwm ua tus tswj thiab yeej koom tes nrog tsoom fwv los yog tej koom haum ceev txuag.
- Thiaj xav kom yuav tau txheeb tej cai tas mus li ua ntej koj yuav mus xyuas ib thaj chaw tau txais kev pov puab, vim tej zaum tsis pub ua qee yam rau ntawm tej chaw no.
National parks thiab nature reserves feem ntau ces yeej yog tej chaw tau txais kev pov puag, ua ke no los kuj muaj tej chaw hiav txwv uas pov puag tej tsiaj nruag ded thiab. Yog li ntawd neeg txum tim tej chaw tau txais kev pov puag (Indigenous Protected Areas - IPA) thiaj yuav pov puag tej chaw thiab tej hiav txwv uas tej tswv neeg txum tim uas cov yeem thaj tswj.
Tag nrho tej chaw tau txais kev pov puag no yeej yog cov chaw uas neeg txum tim tau tu saib xyuas los tau ntau caum txheeb xyoo.
Indigenous Protected Area (IPA) yog dab tsi?
Ib co Indigenous Protected Area, ces yog ib co chaw uas sawv daws paub tias yog IPA, uas yog ib thaj chaw ntawm ib co av twg los yog ib co hiav txwv twg uas tej tswv neeg txum tim yeej thaj thiab pom zoo tswj pov puag.
Tsoom fwv Australia thiab ntau cov koom haum neeg txum tim yeej tau koom tsim cov IPA program uas tau pib txij xyoo 1997 lawm. Yog ib co program uaspab neeg txum tim pov puag ntau yam nroj tsuag xyoob ntoo thiab tej tsiaj txhu thiab tej chaw tseem ceeb rau tej kab lis kev cai kom ua tau tej kab lis kev cai txuas ntxiv thiab kom tu saib xyuas lub teb chaws ntawd txuas ntxiv.
Tam sim no ces tawm Australia no muaj:
- 96 cov chaw Indigenous Protected Areas.
- 113 million hectares av uas yog cov chaw Indigenous Protected Areas.
- 9.3 million hectares hiav txwv uas yog cov chaw Indigenous Protected Areas.
Yog muab xam tag nrho lawm ces cov chaw IPAs muaj ntau tshaj li 55 feem pua ntawm Australia cov National Reserve System, uas pov puag tej av ntawm lbu teb chaws no txog li ntawm 25 feem pua.
Professor Emma Lee OAM ces yog ib tug poj niam neeg txum tim caj ceg neeg Trawlwulwuy thiab yog ib tug neeg txawj txeeg txuj ntawm Federation University. Thiab sawv daws paub nws tam li yog Aunty Emma.
Nws tshab txhais tias neeg txum tim yeej tau tu saib xyuas thiab ceev txuag Australia tej av thiab tej dej los tau ntau txheeb xyoo.
“Peb yeej tau ib txwm muaj ib co system coj los tu saib xyuas peb lub teb chaws uas ua tib zoo xyuas kom peb tsis txhob siv tej khoom peb muaj ntau tshaj qhov tsim nyog siv, thiab tso lub teb chaws zoo dua rau phaum ntau phaum neeg tom qab. Tej no yog peb tej ntsiab cai uas tau tswj peb tej neeg los tau ntau caum txheeb xyoo thiab ntau pua tiam neeg.”
Neeg txum tim tej chaw Indigenous Protected Areas different ho txawv lwm cov chaw tau txais kev pov puag li cas?
Neeg txum tim tej chaw tau txais kev pov puag (Indigenous Protected Areas - IPA) ces yog tej chaw uas yeej txawv vim yog ib cov kev yeem thaj pom zoo ntawm tej tswv neeg txum tim thiab tsoom fwv teb chaws.
Txawm li cas los tej tswv neeg txum tim thiaj yog cov tsuas muaj peev xwm ua cov piv los ceev txuag tej chaw no xwb.
Hos lwm cov chaw uas tau txais kev pov puag li tej national parks, nature reserves, tej chaw pov puag tej tsiaj nruab deg ces tej nom tswv xeev yog cov lis tej dej num los tswj tej av no.
Tej tswv teb li tej neeg ua liaj ua teb tej neeg yug tsiaj noj nog zaug los kuj muaj peev xwm yeem thaj los pom zoo tu thiab ceev txuag lawv tej chaw ntiag tug ntawm lawv tej tsev. Tej av uas muaj cai tau txais kev pov puag raws cov kev pom zoo no ces yog ib feem ntawm cov National Reserve System.
Ib qho sib txawv tseem ceeb ntawm IPAs thiab lwm cov chaw tau txais kev pov puag ces yog tej kab lis kev cai yog ib co tseem ceeb tias yuav tswj thaj chaw ntawd li cas. Vim rau qhov tej chaw ntawd lees paub tej neeg ntawm thaj chaw ntawd, tej kab lis kev cai thiab cov kev sib cuag nrog lub teb chaws ntawd.
Aunty Emma hais tias tej no txawv lub tswv yim uas ''cia li muab tej chaw ntawd thaiv cia thiab cia nws nyob nws li ntawd.'' IPAs muaj peev xwm tsim tau cib fim ntau yam rau tej neeg mus xyuas kom kawm thiab paub txog lub teb chaws uas tej tswv neeg txum tim pub sawv daws mus xyuas.
"Peb npaj ib qho chaw rau qhia rau tej neeg tias 'cov kev hlawv tej nyom no yog ib co kab lis kev cai uas siv los ntev heev lawm', thiab txhuas zaus uas yus pom hlawv ib thaj nyom twg, ces yus yuav pom txog tej kab lis kev cai uas yeej tau ua ntawm peb lub teb chaws los tau ntau txheeb xyoo lawm."
Ib qho chaw IPA twg tej zaum kuj yuav tsis cuam tshuam nrog lwm qhov chaw tau txais kev pov puag thiab piv txwv li ib lub national park los yog ib thaj chaw pov puag tej tsiaj nruab deg twg. Yog thaum zoo li no lawm ces tej tswv neeg txum tim yuav koom tes nrog lwm cov koom haum uas muaj cai thiab tswj thaj chaw ntawd los tswj.
Neeg txum tim tej chaw tau txais kev pov puag khiav hauj lwm li cas?
Neeg txum tim ib thaj chaw IPA twg ces nyias yeej muaj nyias ib co txwv yim tswj thiab tshab txhais tias tej tswv neeg txum tim yuav pov puag lawv tej kab lis kev cai thiab tej chaw ib puag ncig tseem ceeb li cas.
Thiab muaj ob theem rau cov kev tsim neeg txum tim ib thaj chaw uas tau txais kev pov puag:
- Cov kev sab laj: Traditional Custodians lead discussions and planning with First Nations groups, landowners, stakeholders and potential partners. They develop objectives and strategies for Caring for Country.
- Cov kev npaj/cov kev teev: Tej tswv neeg txum tim yuav txiav txim xaiv ib thaj chaw los ua thaj chaw tau txais kev pov puag (IPA). Lawv muaj peev xwm caw tsoom fwv Australia kom txhawb nqa tej tswv yim tswj thaj chaw ntawd thiab los lees paub thaj chaw IPA ntawd yam raug kev raug cai.
Cov kev teev tias ib thaj chaw twg yog thaj chaw IPA yeej tsis muaj peev xwm hloov tau cov kev ua tswv rau thaj chaw ntawd, tsis hloov cov native title los yog tsis hloov tej legal rights rau lub teb chaws ntawd.
Tej luag dej num uas los tswj thaj chaw ntawd muaj li no:
- pov puag tej kab lis kev cai thiab tej chaw muaj nqi rau kab lis kev cai thiab kev cai dab qhuas
- tej chaw uas siv tej kab lis kev cai hlawv nyom
- txheeb xyuas tej tsiaj txhu nroj tsuag xyoob ntoo uas yuav tu noob
- rov qab kho tej chaw uas tej tsiaj txhu nroj tsuag xyoob ntoo nyob
- teeb txheeb txog tej nroj tsuag xyoob ntoo tsiaj txhua hav zoov hav tsuag thiab tej chaw
- khaws thiab tshem khoom seem txeej tawm ntawm tej hiav txwv
- tswj tej nyom thiab tej tsiaj qus
- tswj cov kev ntoj ncig thiab tej neeg mus xyuas tej chaw
- qhia tej txuj ci rau cov phaum hluas

Vim li cas tej chaw Indigenous Protected Areas thiaj tseem ceeb rau Australia tej chaw ib puag ncig thiab tej kab lis kev cai?
Jess Abrahams uas yog ib tug national nature campaigner ntawm Australian Conservation Foundation (ACF) tshab txhais tias tej chaw tau txais kev pov puag yog tib co xub ke siv tau zoo tshaj plaws los ua tib zoo xyuas kom tej chaw ib puag ncig tau txais kev noj qab nyob zoo.
“Peb tej national parks thiab lwm cov chaw tau txais kev pov puag ces yog tsuas yog los tu saib xyuas ib co chaw uas tej tsiaj txhu nroj tshuab xyoob ntoo nyob ntawm tag nrho ntau cov chaw ntawm teb chaws Australia no. Thiaj tseem ceeb heev uas peb pov puag tag nrho ntau cov chaw sib txawv uas muaj ntawm Australia kom ntau phaum neeg yav pem suab muaj peev xwm pom tias Australia yog dab tsi thiab zoo li cas."
Muaj Australia tej nroj tsuag thiab tej tsiaj yug me nyuam pub mis ntau tshaj 80 feem pua thiab tej neeg txog li 45 feem pua ntawm tej noog ntawm Australia ces yog tej uas yeej tsis muaj ntawm lwm qhov chaw hauv ntiaj teb no li.
Txawm li cas los Australia tej nroj tsuag xyoob ntau ntau yam sib txawv kuj tseem tab tom ntsib teeb meem ntau tuaj ntxiv, thiab kuj pom tias haiv neeg no ntau hom tuaj ntxiv yog cov yuav tu noob.
Professor James Watson uas yog ib tug kws tshawb fawb uas ceev txuag ntawm tsev kawm qib siab University of Queensland hais tias tej chaw tau txais kev pov puag yog ib co tseem ceeb los pab tswj Australia ntau hom tsiaj txhu thiab nroj tsuag xyoob ntoo uas yuav tu noob los yog tej ecosystems uas yuav raug kev phom sij.
''Tej laj thawj uas uas tos ho muaj cov kev pov puag tej av thiab tej hiav txwv dua ntawm cov kev txim kho ntawd ces yog tsis tso cai rau muab tej av nrau du lug thiab muab tej nroj tsuag xyoob ntoo luaj txiav ntawm tej chaw uas tau txais kev pov puag ntawd. Thiab yuav tsis pub tsim ib co kev puas tsuaj rau sab hauv tej uas tau txais kev pov puag no. Kom tej chaw no yog ib qho chaw tau txais kev nyab xeeb rau tej nroj tsuag xyoob ntoo thiab tsiaj txhu.''

Yus ho muaj peev xwm mus xyuas tau neeg txum tim ib thaj chaw tau txais kev pov puag yam muaj cov kev hwm tej chaw ntawd li cas?
Mr Abrahams hais tias yeej muaj ntau yam yooj yim uas yus muaj peev xwm ua tau coj los pab nrog tu saib tej nroj tsuag xyoob ntoo tsiaj txhu hav zoov hav tsuag:
- Xyuas kom yus tej tsiaj nyob sab hauv yus lub tsev thaum tsaus ntuj hais tsi ntsees rau yog yus muaj tej miv.
- Recyle (rov qab coj tej khoom qub rov qab los siv dua ib zaug ntxiv) kom raug raws li qhov tsim nyog cais thiab siv kom tej roj hmab (plastic) tsis txhob paug rau tej dej.
- Yeem tham ua hauj lwm pab zejzog ib lub koom haum uas tu saib xyuas tej parks, tej reserves los yog tej national park nyob zes yus.
- Qhia txog yus cov kev txhawj xeeb txog tej ib puag ncig nrog yus tus nom tsev tsoom fwv uas sawv cev rau yus lub rooj nom.
Cov kev nkag siab txog tej chaw tau txais kev pov puag yuav pab kom yus muaj txoj kev lom zem nrog tej chaw no tib lub tsam thawj no kuj pab kom yus totaub txog Australia cov kev sib cuag nrog tej nroj tsuag tsiaj txhu thiab tej chaw ntawd.
Aunty Emma hais tias “Yog tias peb tab tom xav txog tej chaw uas tau txais kev pov puag tam li yog cov kev paub tseeb txog peb lub neej pem suab tam li tib neeg, ces tag nrho peb sawv daws yeej muaj peev xwm ua tau ib yam dab si me me ntawm peb tej qab vag tsib taug los yog peb tej tsev siab ntau tshooj tej qhov rais ntawm zej tsoom tej chaw me me ntawd coj los pab.
“Peb yuav tsum tau ua neeg zoo, thiab tej chaw tau txais kev pov puag no yeej qhia kom peb peb txog tej ntawd, thiab neeg txum tim tej chaw tau txais kev pov puag yog tej uas yeej xa tsab xo ntawd qhia rau sawv daws.''
Yog li ntawd yog muaj lwm zaus uas koj yuav mus xyuas ib qho chaw twg, ces xav kom kom mus kawm kom paub tias lub teb chaws ntawd tej neeg txum tim twg yog cov tswv teb chaws ntawm thaj chaw yus nyob, txheeb tej xov xwm taw qhia ntawm lub zos ntawd thiab hwm tej tswv neeg txum tim tej kev txiav txim siab.
Tej lus taw qhia thaum yus npaj mus ntoj ncig:
- Txheeb nom tswv ib daim luaj chib lig (Map) los yog lub vas sab kom paub meej tias leej twg yog tus tswj thaj chaw ntawd thiab seb puas pub neeg mus xyuas thaj chaw ntawd. Tsoom fwv Australia yeej tau qhia ib daig national IPA map uas yug muaj peev xwm txheeb tau tej chaw IPAs.
- Txheeb nrog neeg txum tim tej tswv chaw tej koom haum muaj feem xyuam, txheeb nrog IPA manager, land council los yog tej neeg ua hauj lwm tswj park txog cov kev pub/tsis pub mus xyuas, puas yuav tau thov ntaub ntawv tso cai, puas yuav muab kaw los yog tej chaw ntawd puas yog cov chaw tseem ceeb rau tej kab lis kev cai uas yuav tau hwm thiab ceev faj.
- Tej zaum kuj yuav muaj qee cov phiaj txhos qhia tias tej chaw ntawd yog cov chaw tau txais kev pov puag, tab sis tej zaum kuj ib txwm tsis muaj tej phiaj txhos qhia thiab. Thiaj tsis xav kom yus tsuas tos tib co phiaj qhia nkaus xwb thiab nrog txheeb qhov tseeb.
Thiab kom nco tias txhua txoj xub ke yus taug kev, txhua thaj ntug hiav txwv yus mus xyuas thiab txhua thaj hav zoov yus mus ncig yog ib feem ntawm tej yam uas loj tshaj tej chaw ntawd lawm. Vim tej chaw ntawd yog ib feem ntawm Australia tej nroj tsuag xyoob ntoo tsiaj txhua hav zoov hav tsuag thiab yog tej puav pheej kab lis kev cai dab qhuas uas yeej tseem coj ua niaj hnub niam no.
Subcribe los yog caum mloog tej xov xwm kaw ua suab Australia Explained kom paub txog ntau yam xov xwm tseem ceeb thiab tej lus taw qhia koj koj pib tau lub neej tshiab ntawm teb chaws Australia.
Yog tias koj muaj ib co lus nug dab tsi los yog muaj ib co tswv yim dab tsi? Ces xa email rau peb rau ntawm australiaexplained@sbs.com.au
Mloog tau xov xwm tshiab ntawm SBS Hmong Thursday 6 pm, Sunday 11 am; saib tau ntawm digital TV tshooj 302 (SBS Radio 2), download SBS Adio app, Facebook, Youtube, Spotify, Podfollow, iHeart Radio,
Google Podcast thiab Apple Podcast.






