Dab tsi ua rau Australia tej tsiaj qus thiab xyoob ntoo tshwj xeeb thiab txawv

Australia yog ib thaj chaw ntawm ntau thaj hauv ntiaj teb uas muaj tej tsiaj nruab nrag thiab tej nroj tsuag xyoob ntoo txawv thiab zoo nkauj heev uas nrhiav tsis tau lwm qhov hauv ntiaj teb no. Toom xov xwm Australia Explained (Tshab txhais txog Australia) no yuav coj koj mus kawm kom paub txog tias yog muaj dab tsi zoo thiab muaj tej dab tsi uas yuav ua rau muaj teeb meem rau Australia tej txuab zeej txuab sim no, thiab peb sawv daws ho yuav muaj peev xwm ua tau dab tsi los pov puag?

The Great Desert Skink or Tjakura. Credit: Nicolas Rakotopare

Ntsiab lus:

• Australia yog ib lub teb chaws muaj ntau yam tsiaj txhu thiab nroj tsuag xyoob ntoo sib txawv heev vim raug cais tsis sib txuas nrog lwm suam av hauv ntiaj teb los ntev heev.
• Australia yog ntiaj teb ib lub teb chaws uas ntsib tej xwm txheej tej tsiaj pub mis tu noob tshaj plaws thiab: uas yeej muaj tej tsiaj ntau tshaj 2,000 hom , tej noog, tej tsiaj tsis muaj pob txha nrob qaum yog cov uas yuav tu noob.
• Ib tug twg yeej muaj peev xwm pab pov puag Australia tej tsiaj nruab nrag thiab tej chaw nyob tseem ceeb yog tias mus pab tej koom haum pab cawm thiab ceev lawv.

Mloog tau SBS Hmong ntawm no.

• Vim li cas Australia tej tsiaj nruab nrag (tej tsiaj qus) thiab tej ib puag ncig thiaj yog ib co tshwj xeeb heev?
• Vim li cas cov kev ceev cawm Australia tej ntsiaj nruab nrag thiab tej nroj tsuag xyoob ntoo thiaj tseem ceeb?
• Dab tsis yog tej xwm txheej uas rau tej tsiaj txhu tu noob ntawm Australia?
• Dab tsi yuav ua rau muaj teeb meem rau Australia tej tsiaj nruab nrag thiab tej nroj tsuag xyoob ntoo?
• Kuv muaj peev xwm yuav pab pov puag tau Australia tej tsiaj nruab nrag thiab tej nroj tsuag xyoob ntoo li cas?

Vim li cas Australia tej tsiaj nruab nrag (tej tsiaj qus) thiab tej ib puag ncig thiaj yog ib co tshwj xeeb heev?

Professor Hugh Possingham uas yog tus tuam thawj koom tswj lub koom haum Biodiversity Council thiab yog tus lwm coj lub koom haum BirdLife Australia hais tias Australia yog lub teb chaws muaj tej nroj tsuag xyoob ntoo thiab tej tsiaj txhu txawv tshaj plaws piv rau lwm nrim av hauv ntiaj teb no.

Possingham tau hasi tias "Australia raug cais uas ib rim av pov txwv uas tsis sib txuas nrog lwm nrim hav hauv ntiaj teb los tau ntev tshaj 50 million xyoo lawm."

"Ntau cov tsiaj muaj hnab ntim me nyuam ntawm xub ntiag li koalas, kangaroos, wombats, nas tsau (gliders), thiab ntau yam tsiaj tshwj xeeb uas nteg qe platypus thiab echidna (muaj ntsis xws li tsaug tab sis me me), yog ib co tshiaj uas yeej tsis muaj ntawm lwm qhov chaw hauv ntiaj teb no li."

Jade Bromilow uas yog ib tug poj niam neeg txum tim caj ceb neeg Yilka/Ngaanyatjarra/Narrunga ntawm lub koom haum Indigenous Desert Alliance tshab txhais tias yog tham rau neeg txum tim lawm, ces lub teb chaws no tseem tseem ceeb tshaj tej luaj pua (liaj ia teb chaws) lawm — lub teb chaws yog lawv tsev neeg thiab yog ib feem ntawm lawv lub cim thawj thiab.

Lub teb chaws yog lub qhia txog peb tej dab neeg, peb tej kab lis kev cai thiab tej dab neeg qhia txog ntuj tsim teb raug, cov kev sib cuag nrog lub ntuj daim av, tej ntsuj, tej nroj tsuag xyoob ntoo, peb tej poj koob yawm koob, peb tej luag hauj lwm uas yog ib co tseem ceeb heev uas yuav tau ua thiab qhia txuas ntxiv. Thiab peb tseem muaj lub luag hauj lwm yuav tau nrog tu saib xyuas tej nroj tsuag xyoob ntoo thiab tej tsiaj txhu raws li qhov tsim nyog thiab.

Jade Bromilow

Ms Bromilow hais tias "Vim lawv yog ib feem ntawm peb tej zaub mov, yog ib co cim qhia txog tej ntsuj, yog peb tej dab neeg qhia txog ntuj tsim teb raug thiab peb tej kev cob qhia uas peb yuav qhia rau phaum neeg txuas ntxiv."

"Peb yeej tau ua lub neej nyob sib nrawg nraim nrog tej tsiaj txhu thiab nroj tsuag xyoob ntoo los tau ntau txheeb xyoo, thiab peb yeej totaub zoo txog lawv cov kev tsiv ntawm ib qhov rau ib qho, lawv cov kev muaj me nyuam, thaum twg lawv loj hlob huam vam thiab paub tias thaum twg muaj teeb meem dab tsi rau lawv. Yog li ntawd yog thaum peb tham txog tej tsiaj nruab nrag thiab tej nroj tsuag xyoob ntoo tias yog ib co tshwj xeeb no, tsis yog tias yog tej yam txawv xwb tab sis tseem yog ib feem ntawm peb tej neeg txum tim thiab.''

Cov mab txaij liab dub yog ib co uas twb yuav tu noob sai sai no. Credit: Phil Tucak

Vim li cas cov kev ceev cawm Australia tej ntsiaj nruab nrag thiab tej nroj tsuag xyoob ntoo thiaj tseem ceeb?

Cov kev ceev txuag Australia nroj tsuag xyoob ntoo thiab tsiaj txhu ntau yam sib txawv tsis yog tias tseem ceeb xwb tab sis yeej nrog peb nyob ua lub neej, uas yuav pab kom peb tau txais kev noj qab nyob zoo thiab kom peb vam meej rau tag nrho txhua tus neeg Australia thiab.

Prof Possingham tshab txhais tias ''Cov kev muaj cov ecosystem zoo tsis hais tej hav zoov, tej pas dej tsuag, tej nyom tag nrho tej no yeej pab tau tib neeg. Vim lawv pab kom peb tau cua huv ua pa, lawv pab tswj kom tej huab cua tsis txhob pauv hloov, thiab lawv tej tseem ceeb ntawm peb ib co lagluam piv txwv li lagluam ntoj ncig thiab lagluam cog qoob loo."

"Yog tias peb ho plam ib co nroj tsuag xyoob ntoo thiab tsiaj txhu twg lawm ces yuav pib ua rau muaj teeb meem rau tej ecosystems ntawd lawm. Tsis tas li ntawd los tej txiaj ntsim thiab kev pab ntau yam rau tib neeg los ntawm tej no los yuav muaj tsawg zujzus lawm thiab."

Australia ib co tsiaj nruab nrag ntawm ntau cov uas yuav tu noob ces yog cov nab qa tso kab ntxwv (Great Dersert Skink) uas nyob ntawm tej hav suab puam, tej tsiaj no tseem ceeb heev rau peb tej cov neeg txum tim tej kab lis kev cai.

Ms Bromilow tshab txhais tias "Tus nab qab xim kab ntxwv (Great Desert Kink los yog Tjkura) ces yog ib tug nab qab me me uas nyob ntawm ib lub qhov hauv av nrog lawv tsev neeg. Qhov zoo ntawm hom nab qab no ces muaj ntau phaum nab qa nyob ua ke ntawm tib lub qhov thiab yeej saib xyuas ib tug twg. Tej no yog tej qhia txog peb tej zejzog neeg txum tim tej cai coj taug ua zoo ntawm peb tej cuab yig, peb tej zejzog thiab peb cov kev tu saib xyuas peb lub teb chaws."

Echidna (Tus tshiaj muaj ntsis sib xws li tsaug - tab sis me dua) yog ib tug tsiaj nteg qe ua me nyuam uas pub mis rau me nyuam. Credit: Arthur Ferguson

Thaum uas tej tsiaj txhu thiab nroj tsuag xyoog ntoo ploj plam mus lawm, ces tsis yog tias muaj teeb meem rau tej ib puag ncig xwb tab sis kuj yog ib co kev plam ib co kab lis kev cai lawm thiab.

"Yuav ua rau tej txuj ci txog tej tsiaj txhu ntawd tsuag zuj zus. Yuav ua rau tej dab neeg thiab tej kab lis kev cai thiab kev sib raug zoo nrog tej tsiaj txhu ntawd los yuav ntaug zuj zus lawm thiab. Peb tej neeg nyob lub teb chaws hav suab puam yeej tau hais ib sob paj lug tias: Yog peb lub teb chaws tau txais kev noj qab nyob zoo, ces yuav ua rau tej neeg tau txais kev noj qab nyob zoo thiab. Vim yeej tsis muaj tej nroj tsuag xyoob ntoo ntau yam ntawm Australia no qhov twg hauv ntiaj teb no li ces peb thiaj nkag siab tias tseem ceeb npaum li cas yuav tau ua tib zoo xyuas kom tej no sib npaug xwm yeem."

Dab tsis yog tej xwm txheej uas rau tej tsiaj txhu tu noob ntawm Australia?

Australia tab tom ntsib ib co xwm txheej phom sij heev uas ua rau muaj teeb meem phem heev rau Australia tej nroj tsuag xyoob ntoo thiab tej tsiaj nruab nrab, vim muaj tej tsiaj uas pheej tom tej tiaj no noj xws li tej hma, tej miv qus, cov kev txov lawv tej chaw nyob thiab tej xwm txheej huab cua pauv hloov.

Tsis muaj hmoo uas Australia kuj tseem yog lub teb chaws uas muaj tej tsiaj yug me nyuam pub mis tuag thiab tu noob ntau tshaj plaws hauv ntiaj teb thiab.

Prof Possingham hais tias "Tej zaum ntshe Australia muaj tej nroj tsuag xyoob ntoo tshaj li 500,000 hom, uas ib txhia ces yeej tseem tsis tau txheeb txog li. Tab sis tej uas peb paub zoo ntawd ces, twb muaj txog li ntawm 2,000 hom uas yuav tu noob thiab."

"Thiab txaus tu siab heev tias, txij li tau pib ua lagluam tsim tooj tsim hlau siv rau lub sij hawm 250 xyoo dhau los no, Australia twg tau plam ntau hom nroj tsuag xyoob ntoo thiab tej tsiaj nruab nrag ntau tshaj 100 npaug ntawm tej kab theem tej tsiaj no tsim nyog tu noob li ib txwm tu noob lawm. Thiab yog tias peb tsis kub siab los xaus cov kev tu noob no, ces ntshe peb yuav plam tag nrho ib nrab ntawm peb tej nroj tsuag xyoob ntoo thiab peb tej tsiaj txhu rau lub sij hawm li ntawm 200 los sis 300 xyoo ntxiv no lawm."

Keith Bradby ces yog tus coj lub tuam txhab, uas yog ib lub tuam txhab pov puag tej ib puag ncig ntawm xeev Western Australia uas tseem tab tom xyuas kom rov qab cib cuag tau nrog tej chaw dav tshaj 1,000 km uas yog tej chaw rau tej tsiaj nruab nrag nyob ntawm sab qab teb hnub poob ntawm lub xeev no.

Mr Bradby thiaj hais tias "Yog ib co kev puas tsuaj loj heev tias ntshe kuv tej me nyuam yuav tsis muaj peev xwm mus pw hmo li peb tej laus uas kuv tau nrog tham ua tau lawm, vim thaum lawv mus pw hmo ntawm tej hav zoov thiab rauv cub twg thaum tsaus ntuj ces ntshe lawv yeej yuav pom tej tsiaj nruab nrag qhov muag ci liab plwb plaws qhov txhia chaw uas muaj coob heev yav tag los lawm."

"Peb paub tias tej tsiaj yug me nyuam thiab pub mis cov kev tu noob yog ib co teeb meem tseem ceeb heev, tab sis nyuam qhuav yog tam sim no xwb peb thiaj ras tias muaj tej tsiaj no thiab qee hom nroj tsuag xyoob ntoo no tu noob nrho yam peb tsis tau pom dua los li''.

Hom noog Regent Honeyeater uas uaj tsawg zuj zus thiab twb yuav tu noob. Credit: Mick Roderick

Dab tsi yuav ua rau muaj teeb meem rau Australia tej tsiaj nruab nrag thiab tej nroj tsuag xyoob ntoo?

Muaj peb yam tseem ceeb uas yuav ua rau muaj teeb meem rau Australia tej tsiaj nruab nrab thiab nroj tsuag xyoob ntoo.

Thawj yam ces yog cov kev txov tej tsiaj thiab tej nroj tshuab xyoob ntoo uas yog tej chaw nyob rau tej tsiaj kom tau chaw coj los txhim kho los yog siv cog qoob loo.

Yam ob ces yog cov kev coj lwm hom tsiaj tuaj rau Australia li tej hma, tej miv, muas lwj (qav kaws) thiab lwm hom noob nroj los yog qee yam kab mob tuaj rau teb chaws Australia.

Peb tuaj ces yog tej xwm txheej huab cua pauv hloov uas tab tom muaj teeb meem rau Australia tej nroj tsuag xyoob ntoo thiab tej tsiaj txhu.

Prof Possingham hais tias "Tej xwm txheej huab cua pauv hloov twb tau ua rau nrim av Australia no kub sov tuaj ntxiv txog li 1.5 degree Celcius lawm".

Yeej muaj ntau yam tsiaj tsis muaj peev xwm ntxeem nrog tej huab cua tau kub sov ntau tuaj ntxiv thiab tej xwm txheej puas tsuaj uas phom sij tshaj qub ntxiv li tej hav zoov kub hnyiab, dej nyab thiab khaub zeeg cua muaj ceem heev.

Professor Hugh Possingham

Tej xwm txheej uas pheej txov zoov ntau thaj chaw me me sib sau ua ke nrog lwm yam xwm txheej tau ua rau muaj teeb meem rau Australia tej tsiaj nruab nrag thiab tej nroj tsuag xyoob ntoo.

Mr Bradby hais tias "Peb yeej tsuas tham txog tej xwm txheej phom sij uas yuav muaj teeb meem rau tej tsiaj qus thiab tej nroj tsuag xyoob ntoo xwb. Tab sis qhov peb tab tom daws tam sim no yog cov kev los daws ntau yam kev pauv hloov uas ua rau muaj teeb meem kiag tam sim no. Txawm tias peb tau muab cov ecosystem uas sib chab sib chaws loj heev no thiab muab cai uas cov ecosystem me me uas peb ceev thiab cawm txuag tab sis zoo li peb yeej tsis muaj peev xwm tswj tau raws li qhov peb tsim nyog tswj li."

"Qhov teeb meem tseem ceeb ces yog peb tau cheem kom tej tsiaj nruab nrag feem coob tsis txhob muaj kev cuam tshuam dab tsi nrog lawv tej chaw nyob. Ces tej no thiaj ua rau lawv tsis muaj peev xwm yuav nyiaj ntxeem nrog ib co kev pauv hloov thaum uas lub ntuj muaj kev pauv hloov thiab tej huab cua tab tom pauv hloov. Peb tau muab tej ecosystem loj no cais ua ntau cov ecosystem me ces thiaj siv tsis tau tej ecosystem no li qub lawm."

Neeg txum tim tej neeg tu saib xyuas tej hav zoov thiab nroj tsuag xyoob ntoo ntawm tej hav suab puam yeej tau siv hluav taws los hlawv ib thaj chaw me me twg kom thiaj li muaj peev xwm tswj tau tej hav zoov kub hnyiab loj uas tsis muaj peev xwm tswj tau yooj yij. Credit: Salty Davenport

Kuv muaj peev xwm yuav pab pov puag tau Australia tej tsiaj nruab nrag thiab tej nroj tsuag xyoob ntoo li cas?

Tag nrho peb sawv daws yeej muaj peev xwm ua tau ib yam dab tsi coj los pab pov puag Australia tej tsiaj nruab nrab thiab tej nroj tsuag xyoob ntoo.

Prof Possingham hais tias "Kuv xav tias thawj kauj ruam ces ua tib zoo xyuas kom yus thoob tsib to nrog, thiab seb tej zaum yus puas yuav txiav txim siab mus koom ib lub koom haum ceev txuag los sis yog ib lub koom haum uas ceev txuag thiab khaws tej keeb kwm ntawm yus thaj chaw tseg cia. Yus yeej muaj peev xwm cog tau tej xyoob ntoo thiab nroj tsuag uas ib txwm muaj ntawm yus thaj chaw rau ib qho chaw twg uas cog tau rau, tsis hais cog rau ntawm yus tej vaj zaub los yog cog rau ntawm tej park ntawm yus tej zos."

English phrases you need to talk about wildlife

SBS Learn English #107 Tham txog cov kev pov puag tej tsiaj txhu thiab nroj tsuag xyoob ntoo (Med)

SBS Hmong

10:20hmv

"Yog thaum yus totaub zoo txog tej no tias yuav ua rau muaj kev plam tag nro tej nroj tsuag xyoob ntoo thiab tej tsiaj nruab nrag no uas yuav tu noob thiab yuav ua rau muaj teeb meem rau tej kab lis kev cai thiab neeg Australia tej kev noj qab nyob zoo, thiaj xav kom mus nrog yus tej nom tswv zos tej nom tswv sawv cev rau yus lub rooj nom thiab qhia txog yus cov kev txhawj xeeb txog cov kev ploj plam Australia tej nroj tsuag xyoob ntoo thiab tej tsiaj txhua."

Yog li thiaj muaj cib fim ntau yam rau yus muaj feem koom ua cov hauj lwm ceev thiab cawm los yog pov puag tej no nrog tej koom haum zej zog thiab tej koom haum pov puag tej ib puag ncig.

Prof Possingham hais tias "Peb tej program yeej muaj peev xwm ua tau ntau yam coj los pab kom tej ecosystem zoo tuaj ntxiv yam nthuav dav kawg nkaus li lawm thiab. Tab sis tej kev pauv hloov loj li no mas yuav tsum tau muaj ntau cov kev pauv hloov me tshwm sim ua ke. Ib cov kev pauv hloov me twg ntau ntau cov kev pauv hloov no ces yeej yog tej neeg ntiag tug los yog ib co koom haum ntiag tug twg uas cov tsim."

"Tsis hais tej zaum yog yus yog tus neeg uas muaj ib thaj av dav li 5 acres kuj muaj peev xwm xyuas kom muaj tej tsiaj qus rov qab los nyob, los yog ntau cov pab pawg neeg nqes peev lagluam kuj muaj peev xwm siv nyiaj coj los ua ib yam dab tsi kom muaj kev pauv hloov loj. Ces peb ib tug twg thiaj muaj peev xwm ua tau ib yam dab tsi coj los pab."

Hnub zejzog mus koom cog ntoo Credit: Birdlife Australia

Ms Bromilow hais tias yeej muaj peev xwm pib tej yam yooj yim li kawm kom paub tias lub teb chaws yus nyob yog haiv neeg txum tim twg ua tswv teb chaws thiab mloog thiab hwm tej neeg zos no tej txuj ci.

Yus yeej muaj peev xwm txhawb nqa neeg txum tim tej hauj lwm ceev txuag thiab pab lawv ntau cov program uas muaj tej neeg uas tu thiab saib xyuas tej tsiaj txhu thiab nroj tsuag xyoob ntoo.

"Thiab thaum tej zejzog tau mus sib ntsib thiab mloog thiab kawm thiab pab lis tej dej num no, ces yog peb tab tom pov puag tej chaw uas peb mloog tias yog ib thaj chaw tshwj xeeb heev no. Thiab yog tej yam tseem ceeb uas tsis yog neeg txum tim nkaus xwb, tab sis ib tug twg ntawm teb chaws Australia no yog tias peb muaj peev xwm tu thiab saib xyuas peb lub teb chaws no ces lub teb chaws no yeej yuav saib xyuas peb thiab."

Links rau tej koom haum uas koj muaj peev xwm txheej tau lwm yam xov xwm ntxiv:

Biodiversity Council

Birdlife Australia

Indigenous Desert Alliance

Gondwana Link Ltd

Subcribe los yog caum mloog tej xov xwm kaw ua suab Australia Explained kom paub txog ntau yam xov xwm tseem ceeb thiab tej lus taw qhia koj koj pib tau lub neej tshiab ntawm teb chaws Australia.

Yog tias koj muaj ib co lus nug dab tsi los yog muaj ib co tswv yim dab tsi? Ces xa email rau peb rau ntawm [e-mail]

Mloog tau xov xwm tshiab ntawm SBS Hmong, download SBS Adio app thiab caum SBS Hmong Facebook page thiab mloog tau SBS Hmong Youtube.