Biyya Australia guddoo fi aada daneettii biyyaa isin ilaaluu qabdani dha garuu gara baadiyaa fi naannawa fagoo yeroo ooftan haallan magaalaa keessatti hin agarre isin mudachuu danda’a. Daandii gara baadiyaa geessu irra yeroo deemtan maaltu isin mudachuu akka malu beekuu fi dursitanii of qopheessuun nageenyaa fi of irratti-amantummaan geessanii deebi’uuf isin gargaara.
Tuqaalee Ijoo
- Imaluu keen dura, konkolaataan kee seera karaa guutuu akkasumas meeshaalee tarii si barbaachisuu malan qabaachuu kee mirkaneeffadhu.
- Haalli daandii fi qilleensaa dafee jijjiiramuu danda'a, utuu hin deeminii fi yeroo karaa imalaa jirtus odeeffatnoo seera qabeessa quba qabaadhu, akkasuma illee tasuma lolaa ciisee jiru keessa konkolaataa hin oofin.
- Haala ilaallataa oofi, boqonnaa dhaabbataa fudhu, akkasumas yeroo konkolaataa bira dabartu nageenya hundaa iyyuu eegi akkasumas bira dabruun sun seeraan ehaamamaa tahuu hubadhu.
- Imala daandiif akkamittan of qopheessa?
- Daandii baadiyaa ykn naannawa fagoo bifa nageenya qabuun akkamittan konkolaataa oofa?
- Waaée daandii fi haala qilleesaa akkamittan baruu danda'a?
- Konkolaataa gurguddaa waliin daandii fi bakka boqonnaa akkamittan nageenyaan qooddadha?
Imala daandiif akkamittan of qopheessa?
Imala karaa gara baadiyyaa fi naannoo fagoo Awustiraaliyaa deemuuf yoo karoorfattan qophiin barbaachisaa dha.
Osoo hin deemin dura haala daandii fi haala qilleensaa amma jiru ilaalaa konkolaataan keessan tajaajila argachuu fi daandiidhaaf qophaa’uu isaa mirkaneessaa, akkuma Rhys Heron, Royal Automobile Club of WA, ykn RAC WA irraa ibsu.
"Osoo hin deemin dura gogaa konkolaataa, ibsaa fi furguggii konkolaataa keetii ilaali, konkolaataan kunuunsa gaarii qabu daandii irratti nageenya qabaachuuf barbaachisaa dha. Yoo konkolaataa konkolaachisaa ykn karavaanii harkiftu ta'e, gogaa konkolaataa sanas ilaali, akkasumas ulfaatinni isaa sirnaan madaalawaa ta’uu isaa mirkaneessi.”
“Imala kana kanaan dura yoo gootan illee, yeroo dhumaaf daawwattan irraa kaasee daandii jijjiiramuu danda’a, konkolaataa dhuguma dhiphina guddaa qabu erga deemtanii booda mana irraa fageenya dheeraa baduu caalaa wanti hamaan hin jiru, sun karaa baqannaa keessan jalqabuuf hunda caalu miti,” jedhu obbo Heron.
Dhiyeessii fi meeshaalee nageenyaa imala kanaaf mijatan fudhachuu, jechuun kutaa Geejjibaa fi Daandiiwwan Gurguddoo Kuwiinslaand irraa Kylee Petersen dabalteetti.
“Nyaata gahaa, bishaan, gargaarsa jalqabaa, boba’aa dabalataa, meeshaalee fayyinaa fi yoo xiqqaate gogaa dabalataa lama qabaachuu keessan mirkaneessaa yoo daandii hin cufamne irra deemtan,” jedhti Aadde Kylee.
“Fageenyi baadiyyaa Awustiraaliyaa dhuguma baay’ee bal’aa dha, neetworkiin bilbilaas suuta suutaan waan ta’uu qabu qabachaa jira, garuu bilbila saatalaayitii ykn raadiyoo ibsaa bakka balaa tasaa qabachuu yoo dandeesse - sun waan guddaadha, garuu akkaataa itti sirritti itti fayyadamtu akka beektus mirkaneessi.”
Osoo hin deemin dura eessa akka deemtu, daandii irra deemuuf karoorfattee fi yoom akka dhuftu eegdu nama tokkotti himi.
Maatii kee fi firoottan kee maal gochaa akka jirtu hubachiise, eessa akka deemtu, har’a eessaa kaatee eessa qubatta akkasumas hagamiif akka deemtu hubachiisi.Kylee Petersen
“ Yoo kan track lafa fagoo deemu fuudhtee deemte tahe aanga’oota naannoo beeksisuu ilaalcha keessa galchi, gumii naannoo ykn council tahuu danda’a ykn waajjira police kanneen hubachiisuun kee gaarii dha. Yoo akka tasaa kan waan hamaan tokko si mudatuu jarreen kun eessa akka si barbaadan beeku jechuu dha."
Daandii baadiyaa ykn naannoo fagoo bifa nageenya qabuun akkamittan kokolaataa oofa?
Naannawaan fagoo fi baadiyaa Australia haallan gara garaa qabaachuu dandaú, fageenya magaalaa gidduu, bakka boba'aa guuttatan fi tajaajiloota gara garaan. Tarii bineensota daggalaan walitti dhufuus malata akkasumas qilleensa hamaan jiraachuu mala.
Tasuma daandii lolaan guuta keessa ykn kan Sababa lolaaf jecha cufame keessa konkolaataa hin oofin.
Nageenya kee jalqaba irra kaa'i. Suuta jedhi, boqonnaa dhaabbataa fudhu akkasumas nama konkolaataa oofu jijjiiri yoo dandeesse, sababni isaa marii qabattee dadhabbiin hin bututin, halkan oofuu irraas of qusadhu.Rhys Heron
Dadhabbiin imala dheeraa irratti balaa addaati. Gorsi nageenya daandii mootummaa yoo xiqqaate sa’aatii lama lamatti boqonnaa fudhachuu akka qaban gorsa.
"Yoo balaa tasaa sababa kamiinuu dhaabbachuu fi garagalchuun si barbaachise, bakka garba bal'aa qabu, bakka harkifamuu danda'u ykn bakka boqonnaa qabu filachuuf yaali. Amma kunniin yeroo hunda filannoo miti, kanaaf yoo hin taane, bakka mul'achuu baay'ee qabu karaa qajeelaa irratti, qaxxaamuraa irratti osoo hin taane, filadhu, ibsaa balaa kee qabsiisi."
Guyyaa ibsaa fuula gadi aanaa fayyadamuun konkolaataan keessan fayyadamtoota daandii biroo biratti akka mul’atu gochuu danda’a. Halkan, yeroo konkolaataa biraatti dhiyaattan dabalatee, yeroo barbaachisaa taʼetti, biimii olkaʼaa keessan cuuphuu hin dagatinaa.
Yeroo seera qabeessa ta’ee fi fageenyaa fi mul’achuu gahaa nagaadhaan gochuuf qabdu qofa darbi.
Baabura daandii irrattis si mudachuu dandaʼa, kunis konkolaattota ulfaatoo kan prime mover konkolaataa lamaa fi isaa ol harkisu irraa ijaarame dha.
Ben Sutherland Pirezidaantii Waldaa Geejjibaa Beeyladaa fi Baadiyyaa Western Australia yoo ta’u, baabura daandii irra deemuun of eeggannoo fi ogummaa akka barbaadu ibsa.
“Konkolaataa fe’umsaa duuba fageenya madaalawaa fi nageenya qabu qabaadhaa... Yeroo darbitan, nageenya akka qabuu fi bakka kiiloo meetira tokko illee darbuuf qabdan mirkaneessaa fi tarii fuuldura ilaaluu danda’uu qabdu, tarii kiiloo meetira lama,” jedhu M obbo Sutherland.
“Akkasumas, yoo baabura daandiitiin si bira darbe, akkuma nuti konkolaataa suuta jedhu bira darbi - konkolaataa fe’umsaa mirga karaa kennitee xiqqoo saffisa isaa hir’isi akka isaan naannoo kee deemuu itti fufaniif.”
Obbo Heron baabura daandii guddaa irra darbuun balaa guddaa qabaachuu akka danda'u ibsu, keessumaa yoo karavaanii ykn konkolaataa konkolaachisaa harkiftan.
"Konkolaattonni fe'umsaa sa'aatii tokkotti hanga kiiloo meetira 100 qofa oofuu danda'u, kanaaf yeroon baabura daandii gurguddoo sana bira darbuuf fudhatu guddaadha, hanga sekondii 30, yeroo konkolaachiftu ammoo sekondii 30 daandii gama dogoggoraa irratti dabarsuun baay'ee balaa qaba. Kanaafuu wanti ati gochuu dandeessu inni gaariin balaa fudhachuu caalaa carraa daandii irra darbuu eeguudha," obbo Heron jedha.
Waaée daandii fi haala qilleensaa akkamittan baruu danda'a?
Haalli daandii yeroo imala keessanii jijjiiramuu danda’a, kanaaf cufamuu daandii fi akeekkachiisa haala qilleensaa ilaalaa malee akka Aadde Piitarsen ibsitutti navigeeshinii toora interneetii qofa irratti hin hirkatinaa.
“Kaartaa waraqaa irratti hundaa’e ykn sarara ala navigeeshinii akka duwwaatti qabadhu... appilikeeshiniiwwan yeroo hunda haala daandii yeroo ammaa ta’e waan hin calaqqisiifneef... Akkasumas akkuma baadiyyaa fi fagootti argattanitti, uwwisa bilbilaa xiqqaa ta’een appilikeeshiniiwwan kun yeroo hunda saffisaan akka ta’uu qaban hin haaromfaman.” jetti.
Maddoonni naannoo keessa jiranis haala yeroo ammaa hubachuuf si gargaaruu danda’u.
Yerichi yeroo ibiddi bosonaa ka’u keessa yoo tahe balaan ibiddaa hagam waan kaú fakkaata kan jedhu gaafachuu hin dagatin. Waa’ee haala hatattamaa kan biroof oduu raadio naannoo caqasi.Rhys Heron
Odeeffannoo daandii ofiisaa kutaa biyyaa ykn naannoo keessa deemtu ilaaluun barbaachisaa dha.
Akkasumas tilmaamaafi akeekkachiisa Biiroo Meetirooloojii, akkasumas odeeffannoo balaa tasaa ofiisaa naannoowwan keessa deemtan ilaaluu dandeessu.
Konkolaataa gurguddaa waliin daandii fi bakka boqonnaa akkamittan nageenyaan qooddadha?
Namoota biroof yaaduun bakka karaa irratti dhaabbattanittis ni babal’ata.
"Kosii imala keessan irratti uumtan kamiyyuu, sana bakka kuufamaatti akka pop gootan mirkaneessaa, yoo balfa hin jirre immoo balfa sana of biraa fudhadhaa. Yeroo mana fincaanii ummataa fayyadamtan qulqullina mana fincaanii eegaa..." jedhu obbo Heron.
Bakki boqonnaa fi bakki konkolaataa dhaabuu tokko tokko konkolaattota ulfaatoodhaaf addatti kan qophaa’an yoo ta’u, konkolaachiftoonni isaanii boqonnaa seeraan barbaadamu fudhachuu qabu.
Awustiraaliyaan teessuma lafaa fi bakka itti mudachuu fi itti gammadnu kan namatti tolu waan qabduuf akkuma Aadde Piitarsan nu yaadachiiftu, konkolaachisaa obsaa fi kabaja qabu ta’uun nama karaa irra jiru hundaaf muuxannoo gaarii ta’e ni mirkaneessa.
"Mufachuun konkolaachisaa murtee gaarii hin taane tokko tokko fiduu danda'a. Kanaafuu maaloo gara haala daandii konkolaachisaa, obsaa, dammaqinaan eegaa fi konkolaachiftoota daandii fi konkolaachiftoota biroo kabajaan ilaalaa."
Subscribe to or follow the Australia Explained podcast for more valuable information and tips about settling into your new life in Australia.
Do you have any questions or topic ideas? Email australiaexplained@sbs.com.au
