Iha Austrália, ema bele haree bandeira tolu ne'ebé hari'i hamutuk: Bandeira Nasionál Austrália nian, Bandeira Aboríjene nian no Bandeira Illa Estreitu Torres nian. Povu Aboríjene sira no povu illa Torres Estreitru sira maka povu Indíjena rua ne'ebé diferente hosi povo Austrália sira seluk, ida-idak ho sira nia istória, kultura, lian no bandeira rasik. Ba ema barak hosi illa Torres Estreitu, bandeira maka símbolu ida ne'ebé signifiknate ba identidade no pertensa, ida ne'e aplika ba sira ne'ebe hela iha illa, rai-maran ka iha mos rai-li'ur.
Pontu Chave Sira
- Bandeira Illa Torres Estreitu reprezenta rai, tasi no ema.
- Bandeira ne'e dezeña iha tinan 1992 hosi artista Illa Torres Estreitu ida naran Uncle Bernard Namok Snr no agora sai hanesan bandeira nasionál tolu iha Austrália.
- Bandeira ne’e dezeñu ho kor verde, azul, metan no mutin inklui dari (hena-ulun) no fitun ho ponta lima ne’ebe reprezenta grupu illa lima hosi Torres Estreitu sira.
- Ba ema barak bandeira hanesan símbolu identidade, orgullu no sobrevivénsia, agora vizivel iha mundu tomak.
- Bandeira Illa Torres Estreitu mai hosi ne'ebe?
- Bandeira Illa Torres Estreitu ne'e signfika saida?
- Oinsa ema nia sentimentu moris no boot ho bandeira ne'e?
- Iha ne'ebe mak ita haree bandeira ne'e?
- Bandeira ne'e simboliza saida ba jerasaun tuir mai?
Bandeira Illa Torres Estreitu mai hosi ne'ebe?
Illa sira Estreitu Torres nian maka grupu illa sira entre ponta Cape York iha Queensland no Papua New Guine. Illa sira-ne'e maka:
- Divizaun Norte (Boigu, Dauan, Saibbai)
- Illa Leste sira (Erub, Mer, Ugar)
- Divizaun Oeste (St Pauls, Kubin, Badu, Mabuiag)
- Divizaun Sentrál (Masig, Poruma, Warraber, Iama)
- Divizaun Súl (Kinta-feira, Horn, Prince of Wales no Hammond Islands, NPA no Austrália Kontinentál.
Iha tinan 1992, Konsellu Koordenasaun Illa nian hala'o kompetisaun ida ba ema Illa Torres Estreitu sira atu dezeña bandeira komunidade nian. Manan nain ba kompetisaun ne'e maka Uncle Bernard Namok husi Illa Kinta-feira.
Uncle Bernard nia oan-mane, Bernard Namok Jnr, hanoin hikas haree nia aman serbisu iha bandeira iha sira nia meza dapur nian iha Illa Kinta-feira, pinta no dezeñu bandeira ne'e iha kalan ba kompetisaun.
Uncle Bernard la moris atu haree nia dezeñu sai símbolu ba nia povu, mate lakleur hafoin kompetisaun remata. Bernard Jnr nia ligasaun ho nia aman mantein moris tanba bandeira, hanoin hikas kalan sira ne'ebé haree nia aman dezeña.

Bandeira Illa Torres Estreitu ne'e signfika saida?
Kór no símbolu sira ida-idak iha signifikadu:
- Verde maka rai
- Azul maka bee sira iha Illa Torres Estreitu nian
- Metan reprezenta ema Illa Estreitu Torres nian
- Dari mutin (hena-ulun tradisionál) reprezenta identidade kulturál ema Illa Torres Estreitu nian
- Fitun mutin ho pontu lima reprezenta grupu illa boot lima iha Torres Estreitu.
Estudante direitu Aboríjene no illa Torres Estreitu, Tyrell Viti moris no boot iha Thursday Island, no agora hela iha Townsville, Queensland, hatete katak
"Ha'u sente hanesan ida-ne'e parte ida hosi ami nia identidade kulturál iha ami nia-an rasik. Ida-ne'e parte boot ida hosi ami nia istória. Di'ak tebes atu iha sentidu reprezentasaun ne'e mós. No liuliu iha komunidade ki'ik ida,ami haree bandeira ida-ne'e, ida-ne'e konta istória ida kona-ba sé maka ami, ami atu bá ne'ebé, no oinsá ami la'o ba oin, liu injustisa hotu-hotu dezde kolonizasaun.
"Ami nia ema sira konsidera hanesan flora no fauna, no la'ós hanesan ema. Entaun ba ha'u, bandeira ida-ne'e ko'alia rasik. Ida-ne'e buat ida atu halo ha'u sente haree hanesan ema ida, tanba ida-ne'e reprezenta ha'u nia povu."

Oinsa ema nia sentimentu moris no boot ho bandeira ne'e?
Bernard Jnr no Tyrell moris iha Thursday Island, deskreve ida-ne'e hanesan komunidade ki'ik maibé okupadu ne'ebé nakonu ho família no kultura.
Ba Tyrell, bandeira maka parte ida hosi moris loroloron nian:
"Haree bandeira sira iha fatin sira hanesan tribunál no fatin sira loroloron nian iha rai-boot, halo ha'u sente hanesan ema haree ha'u, ne'ebe hatudu katak ha'u mai hosi illa ki'ik ida iha rai-boot. Maibé tama iha rai-boot, haree ha'u nia bandeira iha sala tribunál, haree ha'u nia bandeira iha ita-boot nia ofisina korreiu lokál, haree ema balun uza iha sira nia roupa— ida-ne'e halo ha'u sente hanesan ema iha rai-boot no hadomi tebes respeitu ba ami iha leten ne'ebá.
"Ida-ne'e halo ami hotu sente parte ida husi Austrália, no oinsá ami iha ligasaun no koko atu avansa hanesan ida de'it."
Bernard Jnr hanoin hikas moris antes bandeira iha fatin hotu-hotu. Nia haree ida-ne'e espalla neineik iha illa sira hafoin kompetisaun iha dékada 1990, no agora haree iha fatin sira ne'ebé nia nunka haree antes ne'e.
Iha ne'ebe mak ita haree bandeira ne'e?
Ohin loron, bandeira Illa Torres Estraitu nian hasa'e iha Austrália tomak. Ita-boot bele haree ida-ne'e iha eskola, universidade, parlamentu, konsellu lokál no tribunál sira, dala barak hamutuk ho bandeira Aboríjene no Austrália nian.
Ba Tyrell, ida-ne'e signfikante tebes. Haree bandeira iha sala tribunál sira, postu sira no iha ema nia roupa halo nia sente rekoñesidu no inkluidu.

Bernard Jnr mós haree ona bandeira Torres Strait Islander nian ne'ebé semo dook hosi uma. Nia halo ona viajen ho nia dokumentáriu, Carrying The Flag, ba festival sira iha rai-li'ur, no haree ona bandeira iha Embaixada Austrália nian iha Londres, Paris no Nova Iorke.
Iha kualker tempu, Bernard Jnr hatete katak ida-ne'e lori nia fila fali ba momentu nia se kiik iha illa Kinta-feira"
"La importa ha'u iha ne'ebé, bainhira ha'u haree bandeira, ha'u haree ha'u sei kiik ne'ebé boot iha illa no hateke ba ha'u nia aman nia kabas hodi halo esbosu sira-ne'e hotu."
Bandeira ne'e simboliza saida ba jerasaun tuir mai?
Bernard Jnr hakarak labarik sira atu sai boot hodi hatene istória iha bandeira Torres Strait Islander nia kotuk. Nia ko-autór ba livru labarik nian Our Flag, Our Story ho Thomas Mayo, ne'ebé ilustra hosi Tori-Jay Mordey.
Bernard Jnr ko'alia kona-ba importánsia husi Ita-nia Bandeira, Ita-nia Istória: "Ha'u iha ona leitura barak iha eskola sira, liuliu iha Semana Rekonsiliasaun no NAIDOC. Komentáriu hotu ne'ebé ha'u iha hosi profesór sira no traballadór apoiu eskola nian maka, labarik sira gosta tebes lee livru ne'e."
Tyler hatete "Di'ak katak ami iha bandeira ida ne'ebé dedika no dezeña hosi ami, ba ami, atu motiva ami atu kontinua ami nia viajen no hakat ba oin, atu nune'e ami iha orgullu hodi rekoñese ami nia identidade kulturál".
Bainhira ami haree bandeira Illa Torres Estreitu nian, ami haree ba símbolu moris ida rai, tasi no ema nian, no kultura sira ne'ebé kontinua ohin loron iha Illa Torres Estreitu, iha Austrália tomak no iha mundu tomak.
Subscribe to or follow the Australia Explained podcast for more valuable information and tips about settling into your new life in Australia.
Do you have any questions or topic ideas? Email australiaexplained@sbs.com.au






