တၢ်လၢ ဂါမါဘူၣ်— Garma Festival န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် ပှၤထူလံၤဖိလုၢ်လၢ်ဆဲးလၤတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ရိဖှိၣ်အဒိၣ်ကတၢၢ်တခါ ဒီး ပှၤကညီလၢအကထိအါမးသ့ၣ်တဖၣ် လဲၤဝဲဒၣ်ဆူ Nhulunbuy ခိခိၣ် ဒူသဝီ ဖဲ Arnhem Land မုၢ်ထီၣ်ကလံၤစိၤ လၢအအိၣ်ဖဲ ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ—Northern Territory အပူၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂ့ၢ်အံၤကပာ်ဖျါဝဲဒၣ်ဖဲဂါမါဘူၣ်အပူၤန့ၣ်တၢ်မၤမနုၤသ့ၣ်တဖၣ်လဲၣ်ဒီး မတၤတဂၤသ့ၣ်တဖၣ်လဲၤထီၣ်ဘူၣ်အံၤလဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
Key Points
- ဂါမါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲပှၤထူလံၤဖိလုၢ်လၢ်ဆဲးလၤတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ရိဖှိၣ်အဒိကတၢၢ်တခါဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ.
- ဘူၣ်အံၤဘၣ်တၢ်မၤအီၤကိးနံၣ်ဒဲးဖဲလါအီကူာ်အတီၢ်ပူၤဒီး ဘၣ်တၢ်တူၢ်လိာ်မၤအီၤလၢ Yothu Yindi Foundation န့ၣ်လီၤ.
- ဘူၣ်အံၤဟဲစိာ်ပာ်ဖှိၣ်ဃုာ် အီစထြ့လယါကီၢ် ထံရူၢ်ခီၣ်သဲးခိၣ်နၢ်လီၢ်လးဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, ပှၤပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤတၢ်အခိၣ်ဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, ပှၤဂဲၤလိာ်တၢ်လၢခွဲးယာ်အဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး ပှၤသ့ဒွဲလၤပီညါသ့ၣ်တဖၣ် ခီဖျိလၢ ဘူၣ်အံၤမ့ၢ်တၢ်ဘိလီၤန့ၢ်တိၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢလုၢ်လၢ်ထူသနူအမူးအဂီၢ်ဒီး တၢ်ဂဲၤလိာ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
- What is the Garma Festival?
- How did the Garma Festival begin?
- Where is the Garma Festival held?
- Why is the Garma Festival Important?
- Who attends the Garma Festival?
- What happens at the Garma Festival?
ဖဲတၢ်ကွဲးအံၤအပူၤ ပှၤထူလံၤဖိအတၢ်ကတိၤဒီးအခီပညီသ့ၣ်တဖၣ်:
- Yolŋu: အခီပညီမ့ၢ်ဝဲ ‘ပှၤတဂၤ' ဖဲ Yolŋu Matha (ယီၤညူၤ မၤသး) အပူၤ, လၢအဘၣ်ထွဲဒီး ကလုာ်ဒူၣ်စၢၤသွဲၣ် တကရူၢ် လၢအအိၣ်ဖဲ Arnhem Land မုၢ်ထီၣ်ကလံၤစိၤ ဒူသဝီအပူၤဒီး ဟီၣ်ကဝီၤအခိၣ်အဃၢၤဝးဝးသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.
- Yolŋu Matha: မ့ၢ်တၢ်လၢအဘၣ်ထွဲဒီး ယီၤညူၤ (Yolŋu) အကျိာ် လၢတၢ်ကတိၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
- Garma: အခီပညီမ့ၢ်ဝဲ ကျဲခံဘိတၢ်မၤလိအကျိၤအကျဲ လၢ ယီၤညူၤ မၤသး (Yolŋu Matha) အကျိာ်န့ၣ်လီၤ.
- Arnhem Land: အိၣ်လိၤဝဲဒၣ်ဖဲ ကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ Northern Territory အစိၤနါကတၢၢ် ဖဲ ဒါဝ့ မုၢ်ထီၣ်ကပၤ ဒီး အိၣ်စီၤစုၤယံၤဒီးဒါဝ့ဝ့ၢ် အအါကတၢၢ် ၅ဝဝ ကံလိမံထၢၣ်န့ၣ်လီၤ.
- Nhulunbuy: မ့ၢ်ဝဲဒၣ် East Arnhem Land ဝ့ၢ်ဖိအဒိၣ်ကတၢၢ်တဖျၢၣ် လၢအအိၣ်ဖဲကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ—Northern Territory အပူၤ, စီၤစုၤယံၤဒီးဒါဝ့ဝ့ၢ်မုၢ်ထီၣ် အါကတၢၢ် ၁,ဝဝဝ ကံလိမံထၢၣ်.
- Gulkula: လုၢ်လၢ်ထူသနူတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အလီၢ်.
- Ganbulapula: စၢၤသွဲၣ်လၢပျၢၤတဂၤ တၢ်နာ်လၢအမ့ၢ် ပှၤတဂၤလၢအဟဲကိး ပှၤ Yidaki သ့ၣ်တဖၣ်ဖဲ Yolŋu အပူၤ.
- Yidaki (ဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါစ့ၢ်ကီးအီၤဒ်သိး didgeridoo): အဘီးရကၠံၤနၢၤ ပီၤအူ တၢ်သံကျံပီးလီတကလုာ်.
- Miny’tji: တၢ်ခဲၣ်တၢ်ဂီၤစီဆှံလၢတၢ်ဘူၣ်ထီၣ်ဘါထီၣ်အီၤအဂီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်.
- Manikay: လုၢ်လၢ်ထူသနူတၢ်သူၣ်ဝံၣ်သးဆၢသ့ၣ်တဖၣ်.
- Bunggul: လုၢ်လၢ်ထူသနူအမူးတၢ်ဂဲၤကလံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်.
- Bilma: ပှၤထူလံၤဖိတၢ်သံကျံပီးလီနီၣ်က့ပီၤသီၣ်တၢ်ကလုၢ်.
တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်: အဲၣ်ဒိးဒုးသ့ၣ်ညါဘၣ် ပှၤအဘီးရကၠံၤနၢၤဒီး ပှၤထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အးလဲးဒၢၤ ပှၤဒိကနၣ်တၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်လၢ တၢ်ပာ်ဖျါလၢလာ်အံၤန့ၣ် ပၣ်ဃုာ်ဒီး ပှၤထူလံၤဖိ လၢအလဲၤပူၤကွံာ်လံသ့ၣ်တဖၣ် အမံၤန့ၣ်လီၤ.
ဂါမါဘူၣ်န့ၣ်မ့ၢ်တၢ်မနုၤလဲၣ်?
ဂါမါဘူၣ်— Garma Festival န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် ပှၤထူလံၤဖိ လုၢ်လၢ်တၢ်ဆဲးတၢ်လၤ တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ရိဖှိၣ်အဘူၣ်အဒိၣ်ကတၢၢ်တခါ လၢပှၤကညီ အကထိအါမး လဲၤဆူ Nhulunbuy ခိခိၣ်ဒူသဝီအပူၤ လၢအအိၣ်ဖဲ Arnhem Land မုၢ်ထီၣ်ကလံၤစိၤ ဖဲကလံၤစိၤကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ—Northern Territory အပူၤန့ၣ်လီၤ.
ဘူၣ်အံၤဘၣ်တၢ်မၤအီၤကိးနံၣ်ဒဲး ဖဲလါအီးကူာ်အတီၢ်ပူၤဒီး မ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဘူၣ်တခါလၢ တၢ်မၤလၤကပီၤ ယီၤညူၤ —Yolŋu တၢ်ဆဲးတၢ်လၤ လၢအယံၤဝဲဒၣ်လွံၢ်သီန့ၣ်လီၤ.
တၢ်လၢ ယီၤညူၤ—Yolŋu န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲပှၤအဘီးရကၠံၤနၢၤသ့ၣ်တဖၣ် လၢအအိၣ်ဖဲ Arnhem Land (အါနါ—မ် လဲ)မုၢ်ထီၣ်ကလံၤစိၤဒီး ယီၤညူၤ မၤသး—Yolŋu Matha အပူၤ, ဂါမါ—Garma တၢ်ကတိၤအခီပညီန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ “ကျဲခံဘိတၢ်မၤလိအကျိၤအကျဲ” န့ၣ်လီၤ.
မ့ၢ်ဝဲတၢ်ထံၣ်တခါလၢအပာ်ပနီၣ် ပှၤကိးဂၤဒဲးန့ၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ဒီး ဟ့ၣ်နီၤလီၤသကိးအီၤန့ၣ်လီၤ. လၢကရူၢ်တကရူၢ် မၤလိသကိးတၢ် တဂၤဒီးတဂၤအလီၢ်န့ၣ်, ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်မၤလိသကိးတၢ်တပူၤဃီ ခီဖျိ, တၢ်ဒိကနၣ်သကိး, သံကွၢ်သကိးတၢ်သံကွၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ယူၤယီၣ်ပာ်ကဲလိာ်သး တၢ်အိၣ်မူကျိၤကျဲလၢအလီၤဆီလိာ်အသးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဘူၣ်အံၤ ဒုးနဲၣ်ဖျါဝဲဒၣ် miny’tji (ဒွဲလၤတၢ်ဂီၤ), manikay (တၢ်သးဝံၣ်), ဒီး bunggul လၢတၢ်သ့ၣ်ညါအီၤအါ (တၢ်ဂဲၤကလံၣ်) တကလုာ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်လၢအရ့ဒိၣ်ကတၢၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, ဂါမါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖးဒိၣ်တခါ လၢအကလုာ်အိၣ်အါမး, ဒ်သိးလၢအမ့ၢ် လၢပှၤဂ့ၢ်ဝီ, ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးဒီး န့ဆၢၣ်ခိၣ်ဃၢၤ တၢ်ပာ်ဖျါထီၣ် လၢအဘၣ်ထွဲဒီး ပှၤထူလံၤဖိအပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဂါမါဘူၣ်အံၤစးထီၣ်တ့ၢ်အသးဒ်လဲၣ်?
ဖဲ ၁၉၉၉နံၣ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤလၢ ဒီပုၢ်ဝဲၢ်ခွါလၢအလဲၤပူၤကွံာ်, Dr Yunupingu AC (ယူၤနဖ့ဂူၤ အ့ၤစံၤ) ဒီး Yothu Yindi (ယီၤသူ ယ့ဒံၤ) ပှၤသးဝံၣ်တၢ်ဖိလၢတၢ်မဲာ်ညါ, Dr M Yunupingu (ဒီကထၢၣ် အဲမ် ယူၤနဖ့ဂူၤ), အတၢ်ဆိကမိၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ ဂါမါဘူၣ်န့ၣ် စးထီၣ်ဟဲန့ၢ်လၢ တၢ်အဲၣ်ဒိး ကတီၤ, ဒီသဒၢဒီး ပာ်ဖျါထီၣ် ယီၤညူၤ—Yolŋu တၢ်ဆဲးတၢ်လၤန့ၣ်လီၤ.
အခါဖဲန့ၣ်, ပှၤသူၣ်က့သးပှၢ် — Elders ဖဲပှၤတဝၢအပူၤအံၤ ဘၣ်ယိၣ်ဝဲလၢ လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤတၢ်သ့ၣ်ညါလၢအကါဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ကလီၤမၢ်ကွံာ်န့ၣ်လီၤ. ဂါမါအံၤ ဘၣ်တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤဒ်သိး တၢ်ဟဲပာ်ဖှိၣ်ထီသကိးသးအတၢ်လီၢ်တတီၤ လၢတၢ်မၤဆူၣ်ထီၣ်လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤဒီး ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
John-Paul Janke, ဒီကလုာ်ပှၤထူလံၤဖိဂ့ၢ်ဝီအဲးဒံထၢၣ်ဖဲ SBS ဒီး NITV ကွဲၤထံၣ်ဟူ The Point အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ ပှၤဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤတၢ်သဃဲၤတဂၤ ရှဲပၠးဝဲဒၣ်, ဂါမါ ဟဲကဲထီၣ်သးအဂ့ၢ်ဒီး အတၢ်ပညိၣ်ဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
“အတၢ်ပညိၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဘိလီၤန့ၢ်တိၤလၢတၢ်ဆဲးတၢ်လၤ လၢအလီၤမုၢ်လီၤဖးသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး ဟ့ၣ်စိဟ့ၣ်ကမီၤ ဟ့ၣ်ဆူၣ်ထီၣ် ပှၤထူလံၤဖိအပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ်အဂံၢ်အဘါ ခီဖျိတၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးဒီး မၤလၤကပီၤသကိး ယီၤညူၤ—Yolŋu တၢ်ဆဲးတၢ်လၤန့ၣ်လီၤ.”
ဂါမါဘူၣ်န့ၣ်ဘၣ်တၢ်မၤအီၤဖဲလဲၣ်?
ဘူၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်မၤအီၤဖဲ Gulkula (ဂူလ်ခလၤ), လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် Arnhem Land မုၢ်ထီၣ်ကလံၤစိၤအပူၤ ခိခိၣ်ဟီၣ်ကဝီၤ ကလုာ်ယဲၢ်ဖု: Gumatj (ဂူမ့ၣ်ချ်), Rirratjingu (ရံရၤကၠံန်ဂူာ်), Djapu (ကၠါဖူ), Galpu (ဂါလ်ဖူ) ဒီး Wangurri (ဝါန်ဂူရံၤ) န့ၣ်လီၤ.
လၢပှၤ Gumatj ကလုာ်ဒူၣ်အဂီၢ်န့ၣ်, Gulkula အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်ပာ်စီဆှံမူးအတၢ်လီၢ်တခါန့ၣ်လီၤ.
ဖဲ Yolŋu တၢ်ဆဲးတၢ်လၤအပူၤန့ၣ်, Gulkula အံၤ တၢ်အိၣ်ပာ်ဝဲဒၣ်လၢအမ့ၢ်တၢ်လီၢ်တတီၤ လၢ Ganbulapula, ဖံဖုလၢပျၢၤတဂၤ, ဟဲစိာ်နုာ်ဝဲဒၣ် Yidaki (လၢအဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါစ့ၢ်ကီးအီၤဒ်သိး didgeridoo), ပှၤအဘီရကၠံၤနၢၤ ပီၤအူ သံကျံပီးလီတကလုာ် ဖဲ Yolŋu အပူၤန့ၣ်လီၤ.
မုၢ်မဆါတနံၤအံၤ Gulkula အံၤအိၣ်တ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဒ်သိး တၢ်မၤဘူၣ်တနံၣ်တဘျီတၢ်ထံၣ်ဖှိၣ်သကိးအတၢ်လီၢ်တတီၤန့ၣ်လီၤ.
ဂါမါဘူၣ်အံၤဘၣ်မနုၤအဃိလၢအရ့ဒိၣ်လဲၣ်?
Tanya Denning-Orman, လၢအမ့ၢ် SBS ပှၤထူလံၤဖိဂ့ၢ်ဝီပှၤပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤတၢ်အခိၣ်ဒိၣ် စံးဝဲဒၣ်, ဂါမါန့ၣ်အတဒ်သိးဒီးဟီၣ်ခိၣ်ချၢတၢ်လီၢ်နီတတီၤဘၣ်.
“ဂါမါ န့ၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤတၢ်အိၣ်ဆီလီၤသးမ့ၢ်ဂ့ၤ, ပှၤလၢအဟဲထီၣ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်အံၤအတၢ်လီၢ်မ့ၢ်ဂ့ၤ, ခံမံၤလၢာ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်လီၢ်လၢအလီၤဆီတခါန့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ်, လၢအပူၤကွံာ်အနံၣ်လၢအကယၤအါမးအခါလံ, တၢ်တဲသကိး ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးမ့ၢ်ဂ့ၤ, တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးတၢ်အဂီၢ်မ့ၢ်ဂ့ၤန့ၣ်, တၢ်လီၢ်အံၤအိၣ်ဝဲဒ်သိး တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးတၢ်အလီၢ်တတီၤန့ၣ်လီၤ.”
ဂါမါဘူၣ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤလၢ တၢ်ကဒီသဒၢဝဲဒၣ် ယီၤညူၤ—Yolŋu လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤတၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်, ဒီးတကတီၢ်ဃီန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်မၤလၤကပီၤသကိး တၢ်မၤဆူၣ်ထီၣ် ပှၤထူလံၤဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂံၢ်အဘါဒီး အတၢ်သးစွံကတုၤန့ၣ်လီၤ.
တၢ်မၤဂါမါဘူၣ်ဖဲ ယီၤညူၤထံကီၢ်—Yolŋu Country ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲတမၤတသ့ တၢ်ကဘၣ်မၤအီၤလၢဘူၣ်အံၤအဂီၢ် ခီဖျိလၢ ပှၤဟဲဟးလိာ်ကွဲသ့ၣ်တဖၣ် မၤလိဘၣ်ဝဲတၢ်လီၢ်အံၤ လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤအတၢ်သ့ၣ်ညါ လၢတၢ်ဟ့ၣ်ခီဟ့ၣ်နီၤလီၤအီၤ အိၣ်လၢအနံၣ် အထိအကလးအါမးလံအဃိန့ၣ်လီၤ.
ဘူၣ်အံၤဟ့ၣ်လီၤစ့ၢ်ကီး လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤခိဃၢၤန့ဆၢၣ်အတၢ်ပူၤဖျဲး ဒီး ပှၤကညီလၢအဟဲန့ၢ်လၢအထူအထံးလီၤဆီလိာ်အသးသ့ၣ်တဖၣ် ကမၤလိသကိးဝဲတဂၤဒီးတဂၤအဂ့ၢ်အကျိၤန့ၣ်လီၤ.
လၢပှၤအါဒံအါဂၤအဂီၢ်န့ၣ်, ဘူၣ်အံၤမ့ၢ်ဝဲဒၣ် အဝဲသ့ၣ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်အဆိကတၢၢ်တခါလၢ ကအိၣ်ဆိးဘၣ်ဖဲ ထံကီၢ်ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤအပူၤ ဒီး မၤလိဘၣ် တၢ်ဆဲးတၢ်လၤအဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢပှၤထူလံၤဖိအနီၣ်ကစၢ်အထူအထံးဒၣ်ဝဲ ဟ့ၣ်လီၤဒုးသ့ၣ်ညါအီၤလိၤလိၤန့ၣ်လီၤ.
ဖဲတၢ်ဆဲးတၢ်လၤအတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအပူၤန့ၣ် တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးစ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် တၢ်ဂ့ၢ်လၢအမ့ၢ် သနူကျိၤကွာ်လၢအဘၣ်ဃးဒီးကမျၢၢ် လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး အဘီးရကၠံၤနၢၤဒီး ထီရ့ၣ်စထြ့ၣ်အးလဲးဒၢၤ သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤပျဲဝဲဒၣ် ပှၤထူလံၤဖိခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကဟံးစုနဲၣ်ကျဲဝဲဒၣ် တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးတၢ်ဒီး တၢ်ဆဲးတၢ်လၤအပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ်, လၢအမ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်တမံၤလၢ နီၣ်ကစၢ်တၢ်စံၣ်ညီၣ်ပၢလီၤသးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
နီၣ်ကစၢ်တၢ်စံၣ်ညီၣ်ပၢလီၤသးန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဖံးတၢ်ၤၤလၢ တၢ်မၤအီၤကွ့ၢ်ကွ့ၢ်တခါ ဒ်သိးလၢအမ့ၢ် တၢ်မၤလီၤတံၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤထူလံၤဖိသ့ၣ်တဖၣ် နုာ်လီၤပၣ်ဃုာ်ဘၣ်ဖဲ တၢ်မၤဆၢတဲာ်လၢအဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဂ့ၢ်လၢ အဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအဝဲသ့ၣ် သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဂါမါဘူၣ်န့ၣ်မတၤတဂၤသ့ၣ်တဖၣ်လဲၤထီၣ်အီၤလဲၣ်?
Yothu Yindi ကရၢခိၣ်ဒိၣ်, Denise Bowden စံးဝဲဒၣ်, ဂါမါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ ပှၤကိးဂၤဒဲးအဂီၢ်, ဒီးလၢကဟဲထီၣ်ဘူၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် ပှၤတဂၤလၢ်လၢ်န့ၣ် နုာ်လီၤပှ့ၤန့ၢ် လဲးမး—လံာ်ပျဲ ဖဲ Yothu Yindi Foundation အလီပှာ်ယဲၤသန့အပူၤသ့ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
“Yothu Yindi Foundation အံၤ တူၢ်လိာ်ခီၣ်ဆၢဝဲဒၣ် မူးအံၤ အတမ့ၢ်ထဲဒၣ်ဒ်သိး ပှၤဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤကျိၣ်စ့တဖုအသိးဘၣ်, လဲးမး—လံာ်ပျဲ လၢတၢ်ဆါလီၤအီၤန့ၢ်အပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် က့ၤနုာ်လီၤကဒါဆူပဟီၣ်ကဝီၤအပူၤ. မ့ၢ်လၢတၢ်အံၤအဃိန့ၣ် ပှၤသ့ဒွဲလၤ လၢအပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ဒိတၢ်တဲာ်တၢ်သူၣ်ဝံၣ်သးဆၢဖဲ ဘူၣ်အပူၤ သ့ၣ်တဖၣ် ပဟ့ၣ်လီၤအဝဲသ့ၣ်အဘူးအလဲန့ၢ်ဝဲဒၣ်.”
Yothu Yindi Foundation အံၤကွဲမုာ်ဝဲဒၣ် ပှၤဂဲၤလိာ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး ကိးဖုကိးကပၤဒဲး, ဖဲအပူၤကွံာ်တနံၣ်န့ၣ်, အီစထြ့လယါကီၢ် ကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ် လဲၤထီၣ်ဝဲဘူၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
ပှၤဂဲၤလိာ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးသ့ၣ်တဖၣ်, ပနံးတၢ်ဖံးတၢ်မၤခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ပှၤဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ပှၤကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ သိၣ်လိနဲၣ်လိတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး ပှၤတဝၢ တၢ်ကရၢကရိသ့ၣ်တဖၣ် လဲၤထီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် ဘူၣ်အံၤ, ဒီး ပာ်ဝဲတၢ်လီၢ်အံၤဒ်သိး တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိး တၢ်ထံၣ်တၢ်ဆိကမိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်မၤသကိးတၢ်အဂီၢ်ဒီး တၢ်ပာ်လီၤသနူကျိၤကွာ်သ့ၣ်တဖၣ် အလီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဂါမါဘူၣ်န့ၣ်တၢ်မၤမနုၤသ့ၣ်တဖၣ်လဲၣ်?
ဂါမါန့ၣ်ဟ့ၣ်လီၤဝဲတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢ ပှၤသ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်အါထီၣ် လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤလၢအအအိၣ်မူဒီးအသးပှၢ်ကတၢၢ်ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ချၢအံၤန့ၣ်လီၤ.
ဖဲမုၢ်ဆါခီအဆၢကတီၢ်န့ၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ်ဒီး, လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤတၢ်ဘူၣ်ထီၣ်ဘါထီၣ်, လၢအပျဲဝဲဒၣ်ပှၤတမှံၤသ့ၣ်တဖၣ် ကမၤလိန့ၢ်တၢ်လၢ Yolŋu ပှၤသးပှၢ်ခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ် လၢအဘၣ်ဃးဒီး Yolŋu Matha, ဒီဘူးဒီတံၢ်စၢၤသွဲၣ်အကျိၤအကျဲ, ဒွဲလၤတၢ်ဂီၤ, တၢ်သူၣ်ဝံၣ်သးဆၢဒီး တၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲမုၢ်လီၤနုာ်န့ၣ်, တၢ်မၤဝဲဒၣ် လုၢ်လၢ်ထူသနူအမူးတၢ်ဂဲၤကလံၣ် လၢအပၣ်ဃုာ်ဒီး ဒီး yidaki (didgeridoo) ပှၤထူလံၤဖိပီၤအူ, bilma (clapsticks) ပှၤထူလံၤဖိတၢ်သံကျံပီးလီနီၣ်က့ပီၤသီၣ်တၢ်ကလုၢ်ဒီး Yolŋu song-men—ယီၤညူၤပိာ်ခွါပှၤသးဝံၣ်တၢ်အကလုၢ်သီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ကလုာ်ဒူၣ်လၢအလီၤဆီလိာ်အသးတဖုဘၣ်တဖုန့ၣ် ဂဲၤကလံၣ်ပာ်ဖျါထီၣ် အဝဲသ့ၣ်တၢ်ဃဲၤပူ တဒူၣ်ဝံၤတဒူၣ် န့ၣ်လီၤ.
တၢ်အရ့ဒိၣ်တမံၤလၢကဘၣ်သ့ၣ်နီၣ်အီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ဂါမါန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအအါန့ၢ်လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤ တၢ်မၤဘူၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဘူၣ်အံၤဟ့ၣ်လီၤစ့ၢ်ကီးတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လီၤဆီလၢ ကတၢၣ်ပီၣ်သကိးဒီး ဂ့ၢ်လိာ်ဘှီလိာ်သကိးတၢ်ဂ့ၢ်လၢအကါဒိၣ် လၢအတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအိၣ်ဒီး Yolŋu ဒီး ပှၤထူလံၤဖိကလုာ်ဒူၣ်အဂုၤအဂၤ လၢအအိၣ်သကုၤထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.
ဖဲဘူၣ်အံၤအဆၢကတီၢ်န့ၣ်, တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဲသကိးအိၣ်ဝဲဒၣ်ခံခါ, အဝဲသ့ၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်:
- တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ခိၣ်သ့ၣ်: မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ခိၣ်နၢ်လၢ ပှၤထူလံၤဖိဒီး ပှၤလၢအတမ့ၢ်ပှၤထူလံၤဖိဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဖှိၣ်တၢၣ်ပီၣ်သကိး သနူဂ့ၢ်ဝီ, လၢအတၢၣ်ပီၣ်ဘၣ်ဃး တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်တီ လၢအဘၣ်ထွဲလိာ်အသးဒီး ဂါမါဘူၣ် အခိၣ်တီ လၢတၢ်ပာ်လီၤအီၤတနံၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
- သးစၢ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်: မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢပှၤဖိသၣ် ၁၈နံၣ်ဆူအဖီလာ်အဂီၢ်, လၢအမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ကၠိလၢအအိၣ်ဖဲထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ ဟဲပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်အသးတပူၤဃီ လၢအအိၣ်ဃုာ်ဒီးတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤအါအါဂီၢ်ဂီၢ် ဒီး နံၤဖုၣ်တၢ်မၤလိသ့ၣ်တဖၣ် ဒီးအတၢ်ပညိၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဒ်သိးတၢ်ဟ့ၣ်နီၤလီၤသကိးတၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤအတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဒုးကဲထီၣ်ဝဲ ဂါမါ လၢအမ့ၢ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ရိဖှိၣ်လီၤဆီတခါ, ဒီးမ့ၢ်ဝဲဒၣ် လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤ, တၢ်မၤလိဒီး တၢ်တီခိၣ်ရိၤမဲသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲဖှိၣ်သကိးဝဲတပူၤဃီန့ၣ်လီၤ.
ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါအါထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအကါဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးလၢ နတၢ်အိၣ်မူအသီဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအဂီၢ် Subscribe မ့တမ့ၢ် follow အီစထြ့လယါကီၢ်အဂ့ၢ်အကျိၤ Australia Explained တၢ်ကလုၢ်တက့ၢ်.
နတၢ်သံကွၢ်အိၣ်တမံၤမံၤဧါ? မ့တမ့ၢ် နတၢ်ဆိကမိၣ်အိၣ်လၢ တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်တီ တခါခါဂီၢ်ဧါ? နဆှၢန့ၢ်ပှၤလီပရီ အံမ့လ် ဖဲ australiaexplained@sbs.com.au အပူၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
