...Ngày 26 tháng Một là ngày của những khởi đầu. Với Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn, đó cũng là ngày ông đặt chân tới Úc năm 1982, với tư cách là một người tị nạn sau hành trình qua các trại tị nạn ở miền nam Thái Lan. Sinh ra và lớn lên ở Kiên Giang, gốc Bình Định, Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn bắt đầu cuộc sống mới tại Sydney từ công việc phụ bếp, song song với việc theo học Dịch tễ học và Thống kê. Từ đó, ông gắn bó hơn bốn thập niên với khoa học và y khoa Úc, ba mươi năm tại Viện Nghiên cứu Y khoa Garvan, giữ chức giáo sư tại nhiều trường đại học và là người Việt đầu tiên tại Úc được trao danh hiệu Senior Fellow và Australia Fellow của Hội đồng Nghiên cứu Y khoa Quốc gia. Phần một của cuộc trò chuyện do Trinh Nguyễn và Thanh Ngôn thực hiện đưa chúng ta trở lại tuổi thơ, hành trình tị nạn đến Úc và những bước chân đầu tiên nơi đất nước đã trở thành quê hương thứ hai của ông. [nhạc nền] Xin chào giáo sư Nguyễn Văn Tuấn. Thưa... Đầu tiên tôi xin được hỏi về nguồn cội của giáo sư trước. À, thì khi nhớ về tuổi thơ, ký ức nào theo giáo sư cho đến tận bây giờ?
Dạ, thì như nhiều quý vị khán thính giả biết, tôi sinh ra ở tỉnh Kiên Giang, bây giờ nhập lại tỉnh An Giang nhưng mà gốc gác thì ở ngoài Bình Định. Để mà trả lời câu hỏi là cái ký ức của mình thời mà mình lớn lên ở miền Tây Nam Bộ á, thì tôi nghĩ rằng có thể nói rằng rất là êm đềm. Thời mà còn nhỏ thì tôi học ở Rạch Gía, tức là cách làng quê tôi tới hai mấy cây số lận. Mà thời đó tôi phải mỗi cuối tuần tôi phải đạp xe từ Rạch Gía về quê. Mình đi ngang những cánh đồng thiếc là vàng. Lúc đó người ta đang thu hoạch lúa, chứ không phải như là đầy phố xá như ngày hôm nay đâu. Hồi đó rồi mới vàng, rồi cái mình nghe người ta vừa đập lúa, người ta vừa ca vọng cổ. Thời đó còn ca vọng cổ nổi tiếng lắm. [ho] Thành ra là nhớ lại cái, cái tuổi thơ của tôi ở dưới quê đó, vào những năm thập niên sáu mươi thì cái kỷ niệm nó không thể nào mà phai nhòa trong, trong người mình. Cái kỷ niệm tuổi thơ có thể nói rất là-
Có lẽ là rất đối nghịch với cái khoảng thời gian trước khi đến Úc của giáo sư phải không ạ?
Thì giáo sư từng trải qua một cuộc đời hết sức là cơ cực ở các trại tị nạn ở Thái Lan, thì đó là những năm tháng chắc là phải rất là gian khổ và tủi nhục. Đúng không thưa giáo sư?
Và điều gì từ quãng thời gian đó vẫn còn in sâu đậm trong giáo sư?
Thì sau năm bảy mươi lăm thì không nói ra thì chúng ta cũng đều biết rằng tình hình kinh tế Việt Nam rất là khó khăn, mà lúc đó thì cái trào lưu của những người mà vượt biển nó rất là cao, và tôi cũng gọi là trôi theo cái mà trào lưu mà vượt biên đó.
Thì tôi còn nhớ là tôi vượt biên vào tháng Tư năm 1981, và cái tàu của tôi, thật ra không nên dùng chữ tàu. Đó là một cái chiếc ghe đi sông thôi.
Nó chỉ có hai mươi mấy người, cũng suýt chết chứ không phải đơn giản như mình nghĩ. Nhưng mà thôi, thì bây giờ mình bỏ qua cái giai đoạn mà gọi là thê thảm ở trên biển.
Thì chúng ta cũng đến một cái làng chài ở vùng miền nam Thái Lan, thì cái làng chài tên là Buri, thì chúng tôi ở đó đâu khoảng chừng một tháng thì được chuyển lên trại Songkhla. Songkhla cũng là một cái tỉnh thuộc miền nam Thái Lan và cái chữ Songkhla là lấy tên sau này tôi biết là của một hoàng tử của Thái Lan. Thành ra chúng tôi ở đó đâu cũng khoảng chừng à... ba tháng thì phải, thì được phái đoàn Úc qua phỏng vấn thì được nhận đi Úc.
Nhưng mà trước khi đi Úc thì người ta phải chuyển mình lên một cái trại gọi là trại chuyển tiếp, đó là trại Panath Nikhom, thì ở đó đâu khoảng chừng sáu tháng để mà học về văn hóa Úc rồi cố gắng ổn định cuộc sống sau một cái chuyến hải hành quá kinh khủng. Sau sáu tháng thì tụi tôi mới tới Úc vào ngày 26 tháng Một năm 1982.
Đó là một cơ duyên phải không thưa giáo sư?
Đúng vào ngày Australia Day, thì cho đến bây giờ, sau hơn bốn mươi năm thì giáo sư còn nhớ cái cảm xúc khi mà đến Úc, mở ra một cuộc đời hoàn toàn mới.
Háo hức lắm, nhưng mà cũng có vẻ như vô định, phải không thưa giáo sư?
Dạ. Tôi phải nói một cái sự thật là lúc mà còn ở trại tị nạn thì đa số những người đồng hương của tôi là người ta muốn đi Mỹ hoặc là đi những nước Âu Châu, chứ không có ai nghĩ đến chuyện đi Úc cả. Thì tôi cũng vậy. Ngày xưa, lúc mà mình còn thời sinh viên ở Việt Nam rồi mình cũng yêu văn chương Pháp, rồi ngưỡng mộ sự thành công của nước Mỹ trên trường quốc tế, chứ có biết Úc là gì đâu.
Thế thì tại sao đi Úc? Là bởi vì thấy chờ lâu quá, [cười] không có nước Mỹ nào nó đến, cũng chẳng có nước Pháp nào đến phỏng vấn, [cười] thì đùng cái một nước Úc đến. Thành ra là mình nhận đi Úc. Nhưng mà cái cơ duyên mà được đi Úc á, hóa ra nó lại là một cơ duyên rất là tuyệt vời và tôi không bao giờ hối hận. Thật ra tôi rất tự hào thì đúng hơn. Lúc đó thì tôi không biết nước Úc là cái gì đâu, mình chỉ đọc qua những cái lịch sử nước Úc mà nó... À, đây là một nước mà ngày xưa người ta ở bên Anh, người ta chuyển những người tù nhân thuộc loại nguy hiểm gì đó mới đến đây. Rồi Úc là có rất là nhiều con kangaroo, chắc có lẽ là nó cũng giống like vùng nông thôn này nọ. Thì cái ấn tượng đầu tiên tôi đến Úc, như tôi nói nãy là vào mùa hè, 26 tháng Một năm hai hai vào mùa hè, thì tôi thấy cái phi trường của Úc có nhiều người ta mặc quần, quần short.
Tôi rất là ngạc nhiên bởi vì mình nhớ là ngày xưa ở phi trường như ở Việt Nam là người ta ăn mặc sang trọng lắm-
- người ta mặc áo vest đóng rồi không à.
Tự nhiên ở đây thấy có những người ăn mặc quần short, mà mở ra thì rất là nóng thiệt, mùa hè nóng lắm.
Tôi nhớ cái bữa đó thì cái, cái chiếc xe bus là họ chở mình từ phi trường về Cabramatta Hostel. Nhưng mà cái ấn tượng đầu tiên khi mà mình đi từ phi trường về hostel á, thì sau này tôi mới biết rằng cái xe bus nó đi dọc theo cái đại lộ mà Henry Lawson, cây cối um tùm hai bên.
Tức là không có thành phố, không có những building cao, không có những ngôi nhà mà mình tưởng tượng trong trong đầu óc mình là chán lệ này nọ.
Nhưng mà phải công nhận nó đẹp. Thành ra là cái ấn tượng đầu tiên mình nói: "Ôi Chu cha, thế thì chắc có lẽ là nó chở mình đi vào cái vùng thôn quê nào hay sao?" [cười] Rồi đến Cabramatta cũng vậy luôn. Chỉ có một khu phố rất là nhỏ ở đường John Street và chỉ có vài cái căn shop có thể nói rằng lụp xụp. Và nói theo tiếng Anh mình bây giờ sleeping town, tức là giống như là cái, cái thị trấn mà ngủ gục, với rất ít người. Xe cộ không có bao nhiêu, còn trạm xe lửa tôi còn nhớ là nó được xây bằng gỗ, [cười] chứ không phải sang trọng như bây giờ đâu. Rồi đến cái Cabramatta Hostel dành cho những người mà di dân mới tới, không có cái gì gọi là hoa lệ [cười] của một cái đất nước phương Tây cả.
Nhưng mà dĩ nhiên là sau đó thì mình mới biết, hóa ra đó là cái môi trường mà mình, mình, mình rất là quý.
...Và bây giờ đi ngược về những cái năm đầu gian nan ở Sydney. Giáo sư vừa làm phụ bếp ở bệnh viện St Vincent với lại khách sạn Regent, vừa theo học thống kê rồi dịch tễ học, thì quãng thời gian đó khi mà nghĩ ngược lại thì đã dạy giáo sư điều gì về nghị lực cũng như sự kiên trì?
Dạ, những cái năm đầu khi mà tôi tới Úc, đó là năm 1982, thì sau này tôi mới biết đó là cái thời gian mà kinh tế Úc đang trong giai đoạn có thể nói là suy thoái, depression. Thành ra là cái việc mà tìm công ăn việc làm nó hết sức là khó khăn. Mấy người bạn tôi đi trước thì người ta tìm những công việc trong các hãng xưởng. Tôi cũng đi tìm những công việc đó, nhưng mà mình không có kinh nghiệm, thành ra mình đi đến chỗ nào người ta cũng bị từ chối cả. Mà lúc đó tôi đã ở Úc được hơn một tháng rồi, mà mình cứ nóng lòng là mình phải có công ăn việc làm để mà mình có thể tồn tại trong xã hội này. Thứ hai là có một ít tiền để mà gửi về bên quê nhà. Hồi đó là cái gì cũng gửi về nhà hết trơn á. Thành ra là cuối cùng có một lần tôi đi trên xe lửa từ Cabramatta Hostel về hướng Sydney, thì đi ngang cái khách sạn Belmore, rồi mới đọc tờ báo Sydney Morning Hero trong cái mục Employment, tức là xin việc đó, thì tôi thấy có một cái công việc là nhà bếp ở bệnh viện St Vincent. Thành ra là tôi mừng quá, nên là tôi mới chuyển, đón cái xe bus ngay tại trạm xe lửa Belmore để về trung tâm thành phố, lúc đó là ở gần Darlinghurst. Thì tôi còn nhớ hoài cái lần phỏng vấn thì bà Georgina Ramsey bả hỏi tôi là có kinh nghiệm làm nhà bếp không? Tôi lúc đó thì bí quá, nếu mà mình nói không có kinh nghiệm rồi, ví dụ là sao không cho mình được công việc, tôi nói có. Bả hỏi làm bao lâu? Nói ba năm. Tôi cũng không hiểu tại sao mình lại nói ba năm, mà mình mới tới Úc chưa đầy ba tháng. Rồi bả hỏi làm ở đâu? Tôi mới nhớ lại là có cái Belmore Hotel, chứ mình có biết ở đâu, tôi nói Belmore Hotel. Tôi nghĩ bả chắc lẽ là cũng nghĩ rằng mình xạo rồi, nhưng mà không biết sao bả lại nhận mình. Thành ra công việc đầu tiên là công việc làm phụ bếp, thì tôi vẫn còn rất là ry rứt và tôi làm đâu được ba tháng tôi gõ cửa bả, tôi mới nói rằng là tôi có một chuyện tôi cần nói với bà. Thế bả nói chuyện gì? Tôi nói rằng là trước đây khi mà bà nhận tôi vô là tôi nói không có thật, là tôi không có làm gì trong nhà bếp. Bả, bả mới kêu tôi ngồi xuống đây, ngồi xuống đây để nói chuyện. Bả nói: "Cái ngày đó khi mà tôi nhìn thấy cái tờ khai của anh là anh mới tới đây có một tháng mấy thôi, thì đương nhiên là tôi biết anh là, là anh xạo chứ. Thành ra... Nhưng mà tôi thấy anh rất là cần việc để làm, tôi mới nhận anh. Không sao đâu, cứ lo làm đi". Rồi bả chỉ tất cả những cái người phụ bếp ở đây, rồi những người đầu bếp rồi á. Bả nói: "Thấy không? Đây là những người nào từ Hy Lạp nè, Nam Tư nè, Hồng Kông nè, Trung Quốc nè, rất là nhiều người qua, ai cũng làm ở đây cả mười năm cả. Thành ra cứ ổn định mà làm đi". Tôi nghe cái chữ mười năm tôi cũng hơi nao núng trong lòng, [cười] mong là mình ở đây mười năm. Nhưng mà tuy nhiên mình vẫn làm và tôi rất là yêu công việc của mình, từ lột củ hành cho đến phụ bếp, rồi xắt rau cải, rồi cho tới phụ bếp, rồi khi mà ông bếp chính ông đi rồi mình phải phụ ông xào rồi mấy cái thịt bò trước khi mà vào trong đó làm những cái chế biến, những cái thức ăn khác. Làm ban ngày, rồi cái tôi nhớ hoài cái chữ mười năm, tôi nói tôi phải ghi danh đi học. Thì cái chuyện đầu tiên tôi ghi danh đi học, cái trường Đại học Sydney nó không nhận tôi, là nó hỏi anh biết làm phân số không? Lúc đó thì tiếng Anh anh U mình cũng không có tốt và mình cũng nghĩ chắc cái phân số của Úc nó phức tạp, phân số của mình ghê lắm à. Thôi, thì Việt Nam mình có câu là khiêm tốn, bây giờ mình nói mình không biết thì mai mốt mình biết còn sao? Rồi tôi nói không biết. Cái ông ấy, ông nói: "Ủa, anh ơi, anh, anh ra trường học đại học mà anh nói anh không biết làm phân số, nhưng sao anh học được học ở Đại học Sydney?". Vậy là câu đó đóng cửa cái sầm, mình xong luôn. Thì sau đó nhưng mà tôi không có đầu hàng đâu. Sau đó tôi mới đi xin học ở Đại học Macquarie. Lúc đó nó mới mở cái khoa về dịch tễ học, thì thầy là ông là một giáo sư rất là nổi tiếng về dịch tễ học của Úc, nhưng mà sau này thì ông đi ở bên Đại học Stanford rồi ông về ông mở khoa đó. Ông mới nói rằng là: "Tôi thấy tiếng Anh của anh có vẻ cũng không có tốt mấy đâu, nhưng mà anh rất là enthusiastic, tức là anh rất là tỏ ra anh rất là tích cực, anh muốn theo học và tôi đã có kinh nghiệm với một số sinh viên Việt Nam ở Mỹ rồi, thành ra tôi cho anh sáu tháng, nếu mà sáu tháng mà anh còn sống sót á, thì tôi sẽ cho anh lên học chương trình master. Còn nếu mà anh mà không sống sót thì anh vẫn còn học cái chương trình này, chương trình diploma". Nghe hai chữ đó tôi sợ quá. Thành ra trong vòng sáu tháng là mình phải làm sao mình sống sót, mình phải vượt qua mấy người bạn khác. Thì ba tháng sau là ông đó cho tôi qua cái chương trình master về dịch tễ học. Trong dịch tễ học nó có một cái môn học rất là quan trọng, là môn thống kê học, mà tôi thì nói cho ngay, tôi cũng không phải là người dốt về toán, thành ra là tôi học rất là, rất là nhanh hơn. Rồi sau cái, cái công việc ở bệnh viện St Vincent thì tôi lại xin việc ở khách sạn The Regent, ngày xưa nói là một khách sạn năm sao đầu tiên của Sydney. Mình có thể tưởng tượng là năm 1983 nó mới có khách sạn đầu tiên đó. Thì khi mà tôi vô đó thì xin việc thì tôi mới gặp rất nhiều đồng hương của mình từ Thái Lan qua. Ban ngày làm ở bệnh viện St Vincent, ban đêm làm ở Regent, rồi có những cái ngày mình giờ chính giữa đi học ở Macquarie. Sau đó tôi làm có hai năm, tôi chịu không nổi, thì tôi mới xin được mấy công việc khác ở bệnh viện Royal North Shore. Thì tôi làm ở Royal North Shore đâu một thời gian tôi làm phụ tá trong cái labo về sinh hóa, thì trong một cái lần mà giúp cho cái ông giám đốc, tiến sĩ Eckerman, ông mới nói rằng những người sáng dạ như ngươi nên đi một cái con đường nó cao hơn, chứ đừng có làm phụ tá gì hoài. Tôi nghĩ cái câu đó là nó mở đầu một cái hành trình gọi là học hành của mình ở Úc này.
... Thưa quý vị, Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn vừa chia sẻ tuổi thơ êm đềm của ông, cũng như hành trình gian nan vượt biển và những năm đầu khó khăn khi mà ông đặt chân tới Sydney. Thì thưa giáo sư, xin được tiếp tục câu chuyện với con đường của ông đến với khoa học. Thì giáo sư vừa làm vừa học tiến sĩ ha, rồi gắn bó ba mươi năm với lại Viện Garvan. Thì như giáo sư có hé lộ chút xíu ban nãy, thì chúng tôi muốn biết thêm, đó là giáo sư đã đến với dịch tễ học và di truyền học như thế nào?
Thì sau khi mà tôi xong cái chương trình dịch tễ học của Đại học Macquarie, thì tôi chuyển về Đại học Sydney để ghi danh học tiến sĩ
một thời gian. Thì lúc đó tôi cũng hơi lăn tăn về cái vấn đề đồng lương, bởi vì tôi nghe nói ở ngoài đồng lương nó cũng cao lắm, mà đồng lương đại học thì không có nhiêu. Thành ra là tôi lại đi tìm cái employment, cái mục employment. Thì lúc đó là có một cái vị trí ở Viện Nghiên cứu Y khoa Garvan thuộc Bệnh viện St Vincent. Lại Bệnh viện St Vincent. Thì một ông giáo sư, lúc đó tôi không biết ông nổi tiếng, nhưng sau này tôi biết ông cực kỳ nổi tiếng và sau này trở thành một người giống như là anh cả của tôi đó, là ông giáo sư Eisman. Lúc đó ông ở Mỹ về, ông là một chuyên gia về nội tiết học. Ông lập một trung tâm nghiên cứu về loãng xương ở Viện Nghiên cứu Y khoa Garvan và ông cần một chuyên gia về dịch tễ học, rồi một chuyên gia về thống kê học, rồi một chuyên gia về làm về lab, về labo và một chuyên gia về các vấn đề liên quan đến lâm sàng. Thì tôi xin cái việc về dịch tễ học, nhưng mà khi mà phỏng vấn đó, thì ông mới phát hiện ra là tôi cũng có năng lực về thống kê học. Thành ra là cuối cùng là hai cái vị trí thành chỉ còn một. Lúc đó không có biết, rồi sau này khi mà quen thân nhau, ông nói: "Nhờ ngươi mà ta tiết kiệm được một vị trí."
Một đầu lương. Thì cái câu chuyện đó là khi mà tôi quay về bệnh viện St Vincent, thì việc đầu tiên tôi ghé thăm mấy ông bạn nhà bếp của tôi. Người ta mừng lắm, người ta hỏi tôi: "Ủa, tới đây rồi làm ở đâu?" Tôi chỉ bên kia building, nhưng mà tôi không có nói là tôi làm ở viện Garvan. Bởi vì cái viện Garvan ngày xưa chỉ nghe cái tên thôi là nó rất là, nói theo tiếng Anh là prestigious, tức là rất là uy tín trong cái thế giới y khoa của Úc. Thành ra là chỉ cần có cái tên của chữ Garvan trong lý lịch khoa học của mình thôi là coi như là mình đã có điểm cộng. Mà tôi cũng không biết. Đến khi mà mình vô làm ở đó thì mình mới thấy rằng thế giới này nó thật sự là nó vòng tròn, mình đi rồi mình lại quay trở lại. Rồi ở Garvan thì ông giáo sư Eisman, ông bắt đầu một chương trình nghiên cứu rất là lớn gọi là Dubbo Osteoporosis Study ở vùng Dubbo. Thì cái việc đầu tiên ông giao cho tôi là về Dubbo, đi thường xuyên về Dubbo, phỏng vấn bệnh nhân, rồi đo lường, rồi thu thập dữ liệu cùng với hai người y tá ở dưới đó, thu thập dữ liệu về mật độ xương, rồi về đời sống của người ta. Thành ra khi mà mình về đó là nó là một cơ hội rất là tuyệt vời để mình tiếp xúc với những người Úc mà ở nông thôn, là người ta rất là thành thật, người ta có thể nói là bảo thủ và người ta tự nhiên thấy có một ông nào đầu đen mà xuống đây cũng có vẻ vui vẻ, mà cũng tiếng Anh tiếng U thì nói cũng tiếng được tiếng mất. Nói chung mặc dù mình cũng ok lắm chứ, nhưng mà đối với họ vẫn là tiếng được tiếng mất, nhưng mà rất là vui vẻ. Thành ra là cả cái Dubbo, tôi nghĩ rằng những người mà cao tuổi ở đó hầu như là ai cũng biết tôi cả. Và cái công trình này chỉ nghiên cứu về loãng xương. Là như vậy là mình đi vào con đường về loãng xương là từ đó, từ năm 1991 ở viện Garvan.
Trong phần một, Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn đã đưa chúng ta trở lại tuổi thơ êm đềm ở miền Tây Nam Bộ, hành trình vượt biển đầy gian nan và những năm đầu chật vật khi bắt đầu cuộc sống mới tại Úc. Đó là câu chuyện của ký ức, của nghị lực, và của những bước chân đầu tiên trên con đường dài hơn bốn mươi năm gắn bó với đất nước này.
Ở phần hai, câu chuyện sẽ tiếp tục với khoa học, với những công trình nghiên cứu y khoa mang dấu ấn nước Úc ra thế giới, và với Giấc mơ Kangaroo – cuốn hồi ức nhìn lại một hành trình đời người.
